De Fluwelen Revolutie, de Jasmijnrevolutie, de Anjerrevolutie, de Islamitische Revolutie, de Oranje Revolutie. Het zijn benamingen voor politieke en sociale omwentelingen die niet bevraagd hoeven te worden, omdat datgene waarnaar ze verwijzen ondubbelzinnig vaststaat. Men kon zien dat de opstand geweldloos verliep of dat de kleur oranje alomtegenwoordig was. Het staat vast dat Tunesië vereenzelvigd wordt met jasmijn, net zoals Nederland vereenzelvigd wordt met tulpen. Het zijn predicaten die iets zeggen over de aard van de opstand in kwestie, of die verwijzen naar een symbool waarmee iedere opstandeling zich identificeren kon en die voor elke buitenstaander zichtbaar was.

Twitterrevolutie. Laat die term vallen en niemand schijnt meer te weten waar het over gaat. De een meent dat sociale media als Twitter en Facebook onmisbaar waren om de massa’s in Tunesië en Egypte te mobiliseren, dat die opstanden er zelfs aan toegeschreven dienen te worden, terwijl sceptici er fijntjes op wijzen dat ook in het internetloze tijdperk mensenmeute’s de straat op gingen en regimes aan het wankelen brachten.

Bovendien wijst men op de vrijblijvendheid van het medium (in de beslotenheid van het privédomein worden geen revoluties ontketend), of op het feit dat de meeste opstandelingen in Tunesië, Egypte of Libië überhaupt geen toegang hebben tot het wereldwijde web.

Katalyserend effect

Dan is er nog een middenpositie mogelijk die alleszins redelijk lijkt. Een term als Twitterrevolutie of Facebook-revolte zou zinvol zijn, omdat het aangeeft welk medium een grote rol speelde in de nieuwsvoorziening over en de communicatie tussen de opstandelingen. De protagonisten van deze visie geloven niet dat sociale media revoluties ontketenen, wel dat ze een katalyserend effect hebben. Maar op de vraag hoe en in welke zin precies, moet men het antwoord meestal schuldig blijven. Dat is wellicht al een aanwijzing voor het misleidende karakter van een term als Twitterrevolutie.

Dat informatie zich op vele manieren kan verspreiden, daar twijfelt niemand aan. Maar is het daarmee zinvol om een van die media – Twitter, Facebook, MSN – als attribuut aan een volksopstand toe te voegen? Misschien is de vraag of het zinvol is niet zo relevant. Men moet vooral vaststellen dat een begrip als Twitterrevolutie verwarring oproept. Onder opiniemakers en experts bestaat nauwelijks consensus over de lading die een term als Twitteropstand dekt.

Maar de suggestie die van het woord uitgaat, is misschien minder onschuldig dan op het eerste gezicht lijkt. Men hoeft slechts het woord Twitteropstand te googelen om dat beseffen. Lees dan welke waarde het begrip wordt toegedicht, en begrijp dat er meer aan de hand is dan louter een typering die de nadruk wil leggen op de rol van media, zoals de redelijken in het debat ons willen doen geloven.

Twitter als geheime kracht

Wat zich hier laat gelden lijkt nog het meest op wat Marx het fetisjkarakter van de waar genoemd zou hebben. Men dicht (in dit geval) sociale media een eigen kracht toe die het helemaal niet toekomt. Het is alsof er in het ‘ding’ Facebook of in het ‘ding’ Twitter een geheime waarde schuilt dat omwentelingen veroorzaakt of in gang houdt. Precies die perceptie lijkt in de begrippen Twitterrevolutie of Facebook-opstand besloten te liggen. De waarde ervan begint in zichzelf rond te zingen, net zoals het geld dat op de kapitaalmarkt doet.

Of dat zinvol of zinloos is, is niet aan de orde. Termen als Twitteropstand of Facebook-revolutie zijn vooral misleidend, ze creëren een waardebeleving die losgezongen raakt van de weerbarstige werkelijkheid van straten of pleinen. Een werkelijkheid waar slechts de standvastigheid van de massa telt, de massa die weigert onzichtbaar te worden.

Het gebruik van dergelijke begrippen produceert een vals bewustzijn dat van media als Facebook en Twitter bovenmatig veel heil verwacht. Dat veelvuldig gebruik van sociale media, zoals filosofen en sociologen wel benadrukken, de realiteitszin negatief kan beïnvloeden, is in dit opzicht veelzeggend.

Een zwerm zwijgende spreeuwen

Terug naar de straat tot slot. Wat aan de volksopstand in Egypte opviel, was het ontbreken van leiderschap. Misschien ligt daarin wel de werkelijke betekenis van een begrip als Twitterrevolutie. Het was alsof het wereldwijde web zich op straat manifesteerde: een heen en weer golvende massa zonder kop of staart of aanwijsbaar centrum van waaruit de opstand gestuurd werd. Men zou ook de vergelijking met een zwerm spreeuwen kunnen maken die men – zodra ze zich bij duizenden luidruchtig tjilpend in de bomen nestelen – met één ferme handklap tot zwijgen kan brengen.

Wanneer straks de rook in Tunesië en Egypte helemaal opgetrokken is, zal blijken of het twitterende individu een vloek of een zegen betekende voor het welslagen van de revoluties. Maar het is geenszins uit te sluiten dat het woord Twitterrevolutie dan de connotatie krijgt die het wellicht nu al toekomt, namelijk als “vertwitterde” revolutie.

Hans Schnitzler publiceerde eerder in de Volkskrant het artikel: Revolutie maak je op straat, niet op internet.