Zijn begeerde overname van het Britse betaal-tv-concern BSkyB is van de baan. News of the World heeft hij moeten sluiten. Zijn oogappel Rebekah Brooks heeft hij ten langen leste moeten ontslaan, waarna zij werd gearresteerd en negen uren lang verhoord door de politie. Zelf werd hij twee uur lang geroosterd door Britse parlementsleden en kreeg hij bijna een taart van scheerschuim over zijn kale kop. De deconfiture van de 80-jarige Rupert Murdoch is zo totaal, dat commentatoren hem zielig beginnen te vinden. Rupert was toch goed voor de kranten, schrijft Roger Cohen in The New York Times. Zijn tabloids “vervullen een nuttige rol voor de samenleving”, betoogt Arendo Joustra, hoofdredacteur van Elsevier en tot voor kort voorzitter van alle Nederlandse hoofdredacteuren. Zulke apologieën leiden af van de ware aard van machtige mediamagnaten zoals Rupert Murdoch: hun mafiose spierballenvertoon achter de schermen.

Rupert Murdoch: “Ik luister naar niemand”

O ja, ik zou het bijna vergeten, zag je Rupert Murdoch denken, vorige week dinsdag aan het begin van zijn lange kruisverhoor door leden van het Britse Lagerhuis. Hij onderbrak zijn zoon James naast hem en zei: “Dit is de nederigste dag van mijn leven.” De achteloosheid was niet gespeeld. “Murdoch is gewend een primeur te regelen, er de vruchten van te plukken en, indien nodig, berouw te tonen terwijl zijn ondergeschikten zich alweer klaarmaken voor de volgende scoop,” zoals Anthony Lane schrijft in een superieur artikel in de laatste New Yorker over de cultuur van, en rondom, de Britse schandaalpers. “Ik luister naar niemand,” zei Murdoch volgens de Volkskrant ooit tegen Newsweek. “Behalve het publiek. Zij zeggen me wat ze willen, en ik geef het aan hen.” Als ze van hem een openbaar “sorry” willen horen, kunnen ze dat krijgen. Murdoch zit daar geen moment mee. Hij weet: morgen willen ze toch weer die schandalen waar zijn roddelkranten zo in uitblinken.

Een eigen vazal in Downing Street

Het is nu moeilijk voor te stellen, maar het had heel weinig gescheeld of hij was er weer mee weggekomen. Sterker nog, bijna had Rupert Murdoch zijn zoveelste grote slag geslagen, phone hacking of geen phone hacking: de volledige inlijving van BSkyB. Daarvoor trokken hij en zijn medewerkers vorig jaar alle registers open, nadat David Cameron op 11 mei 2010 de nieuwe premier van Engeland was geworden. Mede dankzij de warme steun van de Britse Murdoch-kranten, die op tijd waren overgelopen van Labour naar de Conservatieven. Om te beginnen had Murdoch een eigen vazal in Downing Street. Andy Coulson was in 2007 afgetreden als hoofdredacteur van News of the World, nadat zijn reporter Clive Goodman en de privé-detective Glenn Mulcaire waren veroordeeld tot gevangenisstraffen wegens het inbreken in de mobiele voicemailboxen van leden van het Britse koningshuis. Toch had Cameron, tegen vele dringende adviezen in, Coulson uitverkoren als zijn eigen spin doctor. Maar dat was allemaal al breed uitgemeten in de media.

Brits kabinet kind aan huis bij Murdoch

Nog niet bekend was hoeveel dieper en verder de nauwe banden reiken tussen Murdochs imperium en het nieuwe Britse kabinet. Dat nieuws bracht afgelopen weekend The Guardian, de krant die de phone hacking heeft onthuld. Mede op basis van onderzoek door het Bureau of Investigative Journalism, een Britse non-profit-organisatie. Sinds zijn aantreden heeft Cameron liefst 26 ontmoetingen gehad met hoge pieten van News International, Murdochs wereldwijde mediaconglomeraat. Van alle lunches, diners en andere festiviteiten waarop Camerons directe entourage zich door derden liet fêteren, werd een kwart georganiseerd en betaald door News International. Gaby Bertin, Camerons eerste woordvoerder, liet zich door News trakteren op bezoek aan Wimbledon, het tennistoernooi waarvoor gewone stervelingen een nacht lang in de rij moeten liggen om kaartjes te kunnen bemachtigen. The Guardian heeft inmiddels een fraaie graphic online staan waarop de banden tussen het kabinet en News International nauwkeurig in kaart zijn gebracht.

Likken naar de Conservatieven, en schoppen naar de LibDems

Terwijl Murdoch en de zijnen de Conservatieven likten, schopten zij naar de Liberal Democrats, Camerons veel kleinere coalitiepartner, naar de Labour-oppositie en naar concurrenten. Vince Cable, de LibDem-minister voor het bedrijfsleven, moest beslissen of hij de geplande overname van BSkyB zou laten toetsen op kartelvorming. Als bewindsman diende hij boven de partijen te staan. In het najaar van 2010 overwoog hij advies te vragen aan Ofcom, de toezichthouder op de Britse media- en telecom-industrie. Murdoch is veruit de grootste krantenman van Engeland, en BSkyB de meest serieuze uitdager van de publieke BBC, waartegen Murdoch en zijn kranten al jaren campagne voeren. Het sprak vanzelf dat de overname op zijn minst moest worden getoetst.

De afgang van Vince Cable

Maar dat ging News International al veel te ver. Als Cable en zijn partijgenoten in en buiten het kabinet de overname niet zouden steunen, dan zouden zij worden “geschoren” door de Murdoch-kranten, zo werd hen te verstaan gegeven. De LibDems hielden deze dreigementen onder de pet. Sinds de coalitie met de Conservatieven was hun populariteit in de peilingen gekelderd, en zij wilden hun partij niet nog meer schade toebrengen. Midden in dit proces liet Cable zich verschalken door twee undercover-journalisten van The Daily Telegraph, die zich voordeden als fans uit zijn eigen kiesdistrict. “Ik heb Murdoch de oorlog verklaard,” vertrouwde Cable hen toe, “en ik denk dat we die gaan winnen.” De Telegraph, verklaard tegenstander van Murdochs overname van BSkyB, verkoos die gevoelige passage niet te publiceren. Maar die werd vervolgens gelekt naar de BBC, die hem, fair als altijd, wel openbaarde. Volgens vele Britse commentatoren is het lek tot stand gekomen via iemand van News International.

Uitstel door advies te vragen

Cameron haalde Cable van het dossier-BSkyB af en vertrouwde dit toe aan zijn partijgenoot Jeremy Hunt, de minister voor Cultuur, Media en Sport. Hunt sloeg een smal pad in tussen zijn plicht als minister en de warme vriendschap van zijn partij met Murdoch. Hij verbood zichzelf en zijn ambtenaren ieder contact met mensen van News International zolang de kwestie liep, en deed eerst maar eens wat zijn voorganger al had willen doen: advies vragen aan Ofcom. Daarmee schoof hij een beslissing maanden voor zich uit – een uitstel dat, zoals bekend, gemakkelijk tot afstel had kunnen leiden.

Phone hacking: de enige twee rotte appels

Ook de phone hacking leek voor Murdoch en zijn kranten met een sisser af te lopen. Tot ver in 2011 konden zij met succes volhouden dat Goodman en Mulcaire de enige twee rotte appels waren geweest, en dat geen van hun superieuren van het afluisteren hadden geweten, laat staan daartoe opdracht hadden gegeven. Dat verhaal was al in juli 2009 ontzenuwd door Nick Davies van The Guardian. Hij onthulde toen dat behalve Goodman nog twee journalisten van News of the World hadden laten inbreken in het mobiele telefoonverkeer van beroemdheden. Een van die twee was sterverslaggever Neville Thurlbeck. Het kon niet anders of ook de hoofdredactie was in het afluisteren betrokken.

“Collectief geheugenverlies”

Toch zag de politie geen aanleiding zijn onderzoek uit 2006 en 2007 te heropenen. Dat gaf de Press Complaints Commission, de tandeloze waakhond over de Britse pers, een mooi excuus Murdochs rotte-appeltheorie te omarmen. Het Lagerhuis begon een tweede onderzoek. Murdochs oogappel Rebekah Brooks, oud-hoofdredacteur van News of the World en inmiddels directeur-uitgever van alle Britse Murdoch-kranten, weigerde voor deze onderzoekscommissie te verschijnen. De News-managers die wel kwamen getuigen, gaven daar blijk van “collectief geheugenverlies”, zo schreef de Lagerhuis-commissie boos in haar eindrapport. Maar op hun zwijgen liep zij wel stuk.

Een “cultuur van intimidatie”

Davies onthulde ook dat James Murdoch, Ruperts zoon die onder meer leiding geeft aan al zijn Britse mediabelangen, aan enkele slachtoffers van phone hacking enorme bedragen had betaald opdat zij niet naar de rechter zouden stappen. En, in november 2009, dat een journalist van News of the World een miljoen pond schadevergoeding had gekregen omdat hij ten prooi was gevallen aan de “cultuur van intimidatie” onder hoofdredacteur Andy Coulson. Al dat nieuws werd vrijwel genegeerd door de overige Britse media. Uit onverschilligheid, of uit angst voor Murdoch en zijn vele invloedrijke bloedhonden. Tegenover haar News-collega’s voorspelde Rebekah Brooks dat het Guardian-speurwerk zou doodlopen, “met Alan Rusbridger”, de hoofdredacteur van die krant, “op zijn knieën, smekend om vergiffenis”. In een recente terugblik op de affaire in Newsweek schreef Rusbridger over die periode: “Het leven werd een beetje eenzaam bij The Guardian.” Nick Davies geeft zijn eigen tekst en uitleg in de video die hieronder is ingesloten.

Steun van The New York Times

Rusbridger besloot steun te zoeken buiten Engeland. In de Verenigde Staten, waar Murdoch net zo invloedrijk is, onder meer met The New York Post, The Wall Street Journal en Fox News, het tv-equivalent van de Britse tabloids. Hij belde zijn collega Bill Kelly van The New York Times. Binnen een paar dagen zaten drie verslaggevers van de Times in een volgens Rusbridger “nogal ongezellige vergaderzaal” van The Guardian te luisteren naar Nick Davies. In de maanden die volgden, onderzochten en bevestigden zij alles wat Davies had gepubliceerd, en kwamen zij met eigen onthullingen. De publicaties in de Times haalden eindelijk ook andere media over de streep. Vanity Fair ging meedoen, de Financial Times, The Independent.

“Een informeel gesprek”

Meer slachtoffers van het afluisteren begonnen rechtszaken tegen News International, en klopten aan bij de Britse politie om informatie uit het dossier. Maar News International en zijn vrienden in de Britse politiek gaven nog steeds geen krimp. Cameron en de zijnen kozen Coulson als spin doctor, en lieten zich fêteren. The Observer, zusterkrant van The Guardian, beschreef afgelopen weekend hoe Rupert Murdoch nog in maart van dit jaar vader en zoon Lebedev, twee Russische miljonairs die eigenaar zijn van The Independent, Independent on Sunday en de Londense Evening Standard, uitnodigde voor “een informeel gesprek, om eens kennis te maken”. Eenmaal gezeten verraste Murdoch de Russen met de mededeling dat hij drie mappen vol knipsels uit hun kranten had verzameld over hem en zijn bedrijven – allemaal negatief van toon. Tot dusver had hij zoon James nog niet opgedragen de aanval te openen op de Lebedevs. Maar hij wist niet “hoe lang hij dat nog zou kunnen volhouden”.

Milly Dowler

Murdoch gaat tot het gaatje, altijd. Het was toch weer Nick Davies die hem en News de genadeklap toebracht met de onthulling, op 4 juli van dit jaar, over Milly Dowler. Het 13-jarige schoolmeisje werd in 2002 maandenlang vermist; uiteindelijk bleek zij te zijn ontvoerd en vermoord. Tijdens de vermissing had News of the World haar mobiele voicemail, overlopend met berichten van bezorgde vrienden en familieleden, gekraakt en berichten gewist, zodat er weer nieuwe bij konden komen, daarmee haar naasten valse hoop gevend dat zij nog in leven was. De nieuwe Labour-leider Ed Miliband voelde zich door die primeur voldoende gesterkt om zijn zwakke imago op te poetsen door openlijk de aanval in te zetten op News International. Zelfs toen nog, luttele weken geleden, gaf News hem te verstaan: als jij op de man gaat spelen, zullen wij dat ook doen.

Mafiatactieken

Het zijn de mafiatactieken die we kennen uit de Godfather-films, observeert The Observer. Toch nemen veel commentatoren het juist nu voor Rupert Murdoch op. Roger Cohen roemt in The New York Times, een stuk dat is vertaald en overgenomen door de Volkskrant, ’s mans durf en vooruitziende blik. Murdoch heeft de Britse krantenwereld van de ondergang gered door de wurggreep van de drukkersvakbonden te verbreken. Hij houdt al dertig jaar lang de eeuwig verliesgevende Londense Times overeind. Hij heeft jarenlang enorme bedragen geïnvesteerd om de betaalzender Sky News tot het huidige duurzame succes te maken. Zonder Murdoch, schrijft Cohen, zou het Britse medialandschap er “behoorlijk armzalig uitzien”.

“Tabloids zijn nuttig”

“Tabloids vervullen nuttige rol in de samenleving,” kopte Arendo Joustra zaterdag boven zijn commentaar in het weekblad Elsevier. Journalisten van schandaalkranten als News of the World “hanteren, ook als ze zich aan de wet houden, smerige methodes waarvoor ‘fatsoenlijke’ journalisten hun neus ophalen. Toch zijn tabloids nuttig. Juist door te onthullen wat verborgen had moeten blijven.” Maar hoe kunnen journalisten die zich aan de wet houden, ‘smerige methodes’ hanteren? Het inbreken in andermans mobiele voicemail door News of the World is smerig omdat het onwettig is. Crimineel zelfs – en het systematische karakter ervan maakte News of the World, en daarmee ook News International, tot een criminele organisatie.

Carrières maken en breken

En hoe ‘nuttig’ zijn de onthullingen van de schandaalkranten? Die dienen maar één doel: het machtsspel van hun eigenaren. De slachtoffers laten zien wie er de baas is. Als je meewerkt, maken we je carrière. Als je niet meewerkt, maken we die kapot. Schandaalkranten zijn maar voor één tegenkracht gevoelig: de macht van een slachtoffer dat zich niet laat intimideren. Van beroemdheden als de actrice Sienna Miller, PR-goeroe Max Clifford, voetbaltycoon Gordon Taylor en Formule 1-baas Max Mosley, die de macht en het geld hebben om zo’n krant voor de rechter te slepen en te dwingen tot een schikking van een miljoen pond.

Opium voor het volk

En hun onthullingen zijn zelden nuttig, in de zin dat ze een publiek belang dienen. Ja, alle goede journalisten hanteren omstreden methoden om feiten boven tafel te krijgen, betoogt Nicholas Lemann in een ander mooi stuk in The New Yorker – zoals bronnen anoniem opvoeren, of hen onder druk zetten met dreigementen van nóg pijnlijker onthullingen. Maar of dat acceptabel is, hangt af van wát die journalisten via hun omstreden aanpak willen onthullen. “Het onderwerp is de sleutel in de beoordeling van het grensoverschrijdende gedrag van de pers,” stelt Lemann. Schandaalkranten hebben een opvallende neiging tot hoog-van-de-toren moraliseren over gedragingen die tot het privé-domein behoren. Zij bieden opium voor het volk. Valse openheid die de aandacht afleidt, terwijl Rupert Murdoch intussen via verre van openbare machinaties een machtige betaalzender in handen probeert te krijgen, zodat hij nog meer invloed krijgt op de vorming en het beleid van toekomstige Britse regeringen.

Van kranten naar betaal-tv

Ja, Rupert Murdoch hééft het Britse medialandschap verrijkt, en rijk gehouden. Maar zijn steelse verhuizing van Fleet Street naar Wapping, waarmee hij de macht brak van de vakbonden, dateert van 1986. Met Sky begon hij drie jaar later. Dat is 22 en 25 jaar geleden, en niet meer maatgevend voor Murdochs huidige positie. Zijn kranten zijn allang niet meer de winstmachine van toen, waarmee hij de jarenlange aanvangsverliezen van Sky kruissubsidieerde – precies wat hij de BBC verwijt, voor zover die investeert in, voorlopig verliesgevende, nieuwe media. Door het verval in oplage en advertentie-inkomsten zijn de Britse kranten een zorgenkind geworden. Sky, Fox en Star, de Aziatische tv-dochter, brengen nu het geld binnen bij News. Sky is een marktleider geworden, die zich gedraagt zoals Murdoch zelf: met tactieken die de eigen marktpositie beschermen, en concurrentie buitensluiten.

De echte invloed van Rupert Murdoch

Rupert Murdoch pleegt boos en categorisch te ontkennen dat hij zijn eigen zakelijke belangen pusht via zijn kranten en tv-stations. “Ik daag iedereen uit om het tegendeel te bewijzen.” In zekere zin heeft hij nog gelijk ook: zijn echte invloed oefent hij niet uit via zijn journalisten, maar achter de schermen, via persoonlijke pluimstrijkerijen en dreigementen, waarvan nooit iets schriftelijk of digitaal wordt vastgelegd. Wat hem daarbij drijft, is zelfs voor mensen die decennia lang voor hem hebben gewerkt vaak moeilijk te doorgronden – laat staan voor buitenstaanders. Rupert Murdoch is al zijn hele leven anti-establishment, en dat is, zeker nu, een populaire houding.

Murdoch en Hearst

Maar tegelijkertijd is hij allang onderdeel van dat establishment. Hij geniet van het je en jou met vorsten en Amerikaanse (oud-)presidenten, dat hij met ruim veertig jaar drammen heeft weten af te dwingen. Van de politici, ook, die proberen bij hem in het gevlei te komen. Het maakt niet uit of dat conservatieven of socialisten zijn. Murdoch gaat voor winnaars, van welke gezindte ook. Daarvoor heeft hij een fijne neus, en daarin verschilt hij geen haar van een illustere voorganger als William Randolph Hearst – links begonnen, als Hitler-apologeet geëindigd. Mannen als Hearst en Murdoch geven het volk niet alleen wat ze willen, maar voorvoelen ook wanneer de smaak van het volk verandert en gaan daar zelf naar staan, jaren eerder dan hun critici, en de politici die ze maken of breken, die tegen hen opstaan of met hen in bed liggen.

De Telegraaf en Murdoch

In Nederland hebben we geen tabloids, en evenmin een Murdoch. Alleen dagblad de Telegraaf, eigendom van een concern dat wordt geleid door anonieme technocraten. Anders dan News of the World grossiert de Telegraaf in onthullingen met een publiek belang. Een primeur over lek vanuit de Nederlandse inlichtingendienst AIVD, waarmee de onderwereld zijn voordeel deed, leidde zelfs tot een kortstondige gijzeling door de overheid van de twee auteurs. Maar de Telegraaf heeft ook een tweede gezicht, dat wel doet denken aan de methode-Murdoch.

De Telegraaf: even laten zien wie de baas is

Beroemdheden die niet willen meewerken aan publiciteit over hun handel en wandel, of, erger nog, naar een concurrent stappen, worden door de Telegraaf vaak genadeloos te grazen genomen: even laten zien wie de baas is. Vraag maar aan Edwin de Roy van Zuydewijn en Margarita de Bourbon de Parme, die het waagden hun ervaringen met de Oranjes te delen met HP/de Tijd. En net als de Murdoch-media functioneert de Telegraaf als gratis spreekbuis voor de commerciële belangen van zijn eigenaar. Met filippica’s tegen de publieke omroep, en als lanceerplatform voor Wakker Nederland en PowNed. Over de afwegingen tussen journalistiek en commercie die daaraan ten grondslag liggen, leggen krant noch concern de Telegraaf ooit enige verantwoording af.

Zwarte doos

Zo’n zwarte doos ontaardt gemakkelijk in een Murdoch zonder smoel. Volgen krant en concern de Telegraaf slechts de toenemende polarisering in Nederland, of voeden zij die juist? Niemand die het kan weten. Misschien weten hoofdredacteur Sjuul Paradijs en zijn directeuren-uitgevers het zelf niet eens. Zeker is alleen dat schandaal-achtige media en hun eigenaren uit zijn op maar één ding: macht. Dominantie. Spierballenvertoon. De meeste Murdoch-commentatoren in de Nederlandse media hebben dat nog niet in de gaten.