De auteursrechtorgansiatie Lira moet ophouden met het tegenhouden van de digitalisering van kranten door erfgoedinstellingen, zoals regionale archieven. Dat betoogde freelance journalist Jan Libbenga deze week op DNR. Hij vindt dat Lira het privébelang van een beroepsgroep stelt boven het algemeen belang van vrije informatie. Namens Lira leggen Tijs van den Boomen en Rien Verhoef hieronder uit waarom de auteursrechtorganisatie zich sterk maakt voor het binnenslepen van een vergoeding van freelancers.
Archieven en cultureel erfgoedinstellingen hebben de laatste jaren veel tijd, moeite en geld gestoken in het digitaliseren van hun collecties. Een mooie ontwikkeling, waarmee bijvoorbeeld oude jaargangen van tijdschriften en kranten voor iedereen gemakkelijk toegankelijk worden gemaakt via internet, in de meeste gevallen zonder dat de gebruikers hiervoor hoeven te betalen. Een forse investering ook – doorgaans gefinancierd met publieke middelen. De schattingen hoeveel overheidsgeld hierin is geïnvesteerd lopen uiteen van 100 tot 200 miljoen.
Veel van het oudere materiaal is rechtenvrij, want 70 jaar na het overlijden van de makers vervalt het auteursrecht. Maar op een aanzienlijk deel rust anno 2011 nog auteursrecht. Vaak zijn de uitgevers de rechthebbenden, bijvoorbeeld wanneer een journalist zijn teksten in loondienst heeft geschreven. Maar voor journalisten die niet in loondienst zijn (en dus ook de voordelen daarvan niet genieten), geldt dat zij eigenaar zijn van hun werk.
Dit betekent dat zij zelf kunnen beslissen of ze toestemming willen geven aan anderen om hun werk te gebruiken. Daarbij staat het hun vrij om aan dit gebruik voorwaarden te stellen en een vergoeding te vragen. Hun werk is hun kapitaal – en vaak bijvoorbeeld ook de enige oudedagsvoorziening die ze hebben. Werknemers bouwen naast hun AOW met steun van hun werkgever pensioen op, freelancers hebben naast hun AOW geen andere inkomsten dan die uit het gebruik en hergebruik van hun werk.
Ook de wetgever erkent deze zogeheten intellectuele eigendom en heeft hem daarom wettelijk vastgelegd. Niet alleen in de Auteurswet, maar ook in Europese richtlijnen en in het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens.
Toestemming verkrijgen
Digitaliserende instellingen die werk van journalisten online willen zetten moeten vooraf toestemming van alle rechthebbenden verkrijgen. Met de uitgevers lukt dit vaak nog wel – dat is immers in aantallen een beperkte groep en bovendien zijn uitgevers gebaat bij de digitalisering van hun archief. Een gedigitaliseerd archief vertegenwoordigt voor hen immers een waarde.
Maar het is voor cultureel erfgoedinstellingen onpraktisch, tijdverslindend en dus erg kostbaar om met duizenden rechthebbende schrijvers en fotografen afzonderlijk individuele afspraken te maken. Juist daarom werpt de schrijversorganisatie Lira zich op om namens haar ca 10.000 aangesloten Nederlandse schrijvers, waaronder zo’n 3.000 freelance journalisten, de voorwaarden voor het digitale hergebruik van hun werk overeen te komen. Pictoright doet datzelfde voor de duizenden bij haar aangesloten freelance fotografen. Door met Lira en Pictoright een collectieve regeling te sluiten besparen archiefinstellingen niet alleen veel tijd en geld, maar lopen ze ook niet het risico om met onverwachte claims te worden geconfronteerd.
Schrijven om gelezen te worden
Voor de goede orde: journalisten zijn niet uit op een verbod op het gebruik van hun werk. Integendeel: ze schrijven om gelezen te worden en willen dus juist graag dat het wordt hergebruikt. Maar dan wel tegen een redelijke vergoeding. Alle andere betrokken partijen, van de ontwikkelaars van scanapparatuur, internetproviders, uitgevers, archiefmedewerkers tot softwareontwikkelaars, worden netjes gecompenseerd. Waarom zouden we dan van de freelance makers moeten verwachten dat zij – als enigen – afzien van een vergoeding?