Gifschip zonder gif: De gesneuvelde helden van de onderzoeksjournalistiek

De Probo Koala, was dat niet dat gifschip dat in augustus 2006 tonnen zwaar giftig scheepsafval liet dumpen in de buitenwijken van Abidjan, Ivoorkust? Met als gevolg tientallen doden en tienduizenden zieken? Diezelfde olietanker die uit Amsterdam moest vertrekken omdat de eigenaar, multinational Trafigura, de prijs voor de afvalverwerking te hoog vond? Gelukkig hebben ze later een flinke schadevergoeding moeten betalen aan de tienduizenden slachtoffers. Trouwens ook in Nederland is het bedrijf vorig jaar nog veroordeeld tot een boete van een miljoen euro wegens het overtreden van milieuregels. Maar goed dat de pers hier jarenlang bovenop heeft gezeten, samen met milieuorganisatie Greenpeace, om dit schandaal aan de kaak te stellen.

Vorig jaar hebben een aantal onderzoeksjournalisten uit verschillende landen, onder wie Jeroen Trommelen van de Volkskrant de Daniel Pearl Award gekregen voor hun aandeel in de onthullingen over dit gifschandaal waarbij aldus het jury rapport ‘een machtige oliehandelaar het vergiftigen van 30.000 Afrikanen in de doofpot probeerde te stoppen.’ Tot zover dit klassieke gifschandaal met een heldenrol voor de internationale onderzoeksjournalistiek.

Het probleem is alleen: het gedumpte afval was niet levensgevaarlijk en er zijn helemaal geen tientallen doden gevallen en evenmin zijn er tienduizenden bewoners van Abidjan ziek geworden. 

Dat was al vrij snel bekend. In NRC Handelsblad schreef wetenschapsredacteur Karel Knip onder de kop ‘Meer drama dan gif’ zes weken later al over het afval dat dit ‘weliswaar gruwelijk stinkt, maar dat het niet dodelijk is.’ Bovendien is het niet Trafigura, maar een plaatselijk bedrijf dat in plaats van deze afvalstoffen te verwerken, de tankwagens heeft laten leeglopen in de buurt van een grote vuilnisbelt. De tussenpersoon die door de lokale Trafigura directeur was ingehuurd om een afvalverwerker te zoeken, had kunnen weten dat dit zou gebeuren en daarmee is het bedrijf medeverantwoordelijk. Reden waarom later in een schikking 33 miljoen euro is betaald aan 30.000 Ivorianen.

Eindelijk een totaalbeeld

Waarom de Probo Koala dan toch tot dat grote internationale gifschandaal is uitgegroeid, is nu te lezen in het boek ‘Het gifschip – Verslag van een journalistiek schandaal’ van journalist Jaffe Vink (bekend van de bijlage Letter en Geest in Trouw en van de oprichting van opinieweekblad Opinio).

Het boek bevat geen nieuwe onthullingen, maar biedt wel een uitgebreide reconstructie van de hele affaire. Daardoor krijgt de lezer eindelijk een totaalbeeld van de hele zaak, inclusief alle rapporten, rechtszaken en de hele controverse over de chemische samenstelling van het in Ivoorkust gedumpte afval. En dat is belangrijk want de media hebben over het algemeen niet de neiging terug te komen op eerdere berichtgeving, ook al blijken de feiten bij nader inzien anders te zijn. Door de fragmentarische berichtgeving verkeert het publiek dan nog jaren in de veronderstelling dat er een groot gifschandaal was.

Volkskrant speelde hoofdrol

Volgens de reconstructie in ‘Het gifschip’ heeft de Volkskrant in samenwerking met Greenpeace een leidende rol gespeeld in Nederland bij de beeldvorming rond de Probo Koala en hebben andere media en ook politici zich op sleeptouw laten nemen.

Centraal daarbij stond de theorie dat zwavelwaterstof (‘een extreem giftige stof’) de boosdoener moest zijn geweest die tot vergiftiging zou hebben geleid. Vink verbaast zich erover dat er helemaal niets is gedaan met de bevindingen van Knip in NRC Handelsblad die toch al vrij snel (op basis van NFI-analyses van monsters uit het schip toen het nog in Amsterdam lag) tot de conclusie was gekomen dat er geen zwavelwaterstof ((H2S) in het afval kon zitten omdat de pH-waarde te hoog was.

Gifschip raakt ingeburgerd

De gezamenlijke media blijven vervolgens nog jarenlang doorgaan op het spoor van het dramatische gifschandaal, want dat was nu eenmaal vanaf het begin het meeste aantrekkelijke referentiekader: ‘Europa vergiftigt Afrika’ (Greenpeace). Het ‘gifschip’ raakt zo ingeburgerd dat zelfs NRC Handelsblad de term blijft gebruiken in de nieuwskolommen, de kritische publicaties van de eigen wetenschapsredactie ten spijt.

Ook het NOS Journaal moet het ontgelden in het boek: correspondent Saskia Dekkers vertelt trots in een interview dat ze eigenhandig een gifmonster uit Abidjan gesmokkeld om het in Parijs te laten onderzoeken. Vink vraagt zich af waarom ze hier nooit iets over heeft gemeld in het NOS Journaal, maar wel de resultaten heeft overhandigd aan advocaten die bezig waren met een zaak tegen Trafigura.

Publiekelijk excuses aanbieden

Even verbazingwekkend is dat de Ombudsman van de Volkskrant eind 2009 vierkant achter de publicaties van Jeroen Trommelen is blijven staan met als argument dat de krant gelijk heeft, omdat Trafigura anders wel een proces had aangespannen. Wat Nederland betreft heeft het bedrijf zich beperkt tot een serie advertenties, maar in Engeland zijn wel degelijk rechtszaken aangespannen, bijvoorbeeld tegen de BBC die werd veroordeeld tot een rectificatie en het betalen van een schadeclaim. Andere media zoals The Guardian, The Times, The Economist en The Independent zijn teruggekomen op eerdere berichtgeving over de ‘giframp’ en hebben daarvoor publiekelijk excuus aangeboden.

Wat zich in de Britse media en de politiek allemaal heeft afgespeeld, inclusief het optreden daar van Trafigura, komt niet aan bod in het boek dat zich concentreert op Nederland. En dat is jammer, want dat zou de hele affaire in een breder perspectief hebben kunnen plaatsen. Nu lijkt het net alsof één journalist met de oogkleppen van Greenpeace op verantwoordelijk is voor het hele schandaal.

Maar dat is als verklaring natuurlijk onvoldoende: hoe kon het gebeuren dat al die onderzoeksjournalisten bij al die gerenommeerde media zo lang zijn meegegaan met het schandaalverhaal? In hoeverre heeft Trafigura zelf ook niet bijgedragen tot een versterking van het schandaal en het idee dat het ‘gif’ in de doofpot werd gestopt?

Zo werd The Guardian met een zogenaamde ‘superinjunction’ verboden om melding te maken van een eerder afgedwongen verbod (‘injunction’) op publicatie van een geheim rapport van Trafigura, over de mogelijke gevaren, opgesteld kort na de afvaldump. In dat opzicht is het boek te weinig kritisch over Trafigura en de manier waarop het bedrijf de pers heeft proberen te censureren. ‘Het gifschip’ biedt een lezenswaardige reconstructie van de affaire in Nederland, maar verzuimt naar verklaringen te zoeken. In dat opzicht is het boek, hoewel spannend leesvoer, toch wel een gemiste kans.

Dit artikel is op 28 oktober 2011 gepubliceerd in NRC Handelsblad.

Het gifschip. Verslag van een journalistiek schandaal.

Jaffe Vink

€12,50

Bestel direct

Peter Vasterman

Peter Vasterman is mediasocioloog (Universiteit van Amsterdam).

Alle artikelen van Peter Vasterman op De Nieuwe Reporter.

  • Alex

    Even wat feiten op een rijtje, zonder oordeel, dan kan de lezer zelf bepalen welke conclusie het meest voor de hand ligt.
    1) Het spul dat de Probo Koala in zijn tanks had wilde het in Tunesie caustisch wassen. Tunesie bedankt want ‘caustic washings are banned by most countries due to the hazardous nature of the waste’ (zie oordeel rechter 23 juli 2010)
    2) Toen het in NL aankwam, was na overpompen de stank zo erg en het spul zo verdacht dat politie, brandweer en milieuinspectie eraan te pas kwamen. De al geloste lading mocht niet worden teruggepompt voordat het goede onderzocht was door NIF (idem)
    3) De rechter heeft op 23 juli 2010 geoordeeld dat Trafigura gelogen heeft over de aard van het afval, nl. over het schadelijke karakter daarvan
    4) De rechter heeft op basis van alle feiten geoordeeld dat Trafigura zich schuldig heeft gemaakt aan het afleveren voor de gezondheid en het leven schadelijke stoffen, het karakter daarvan verzwijgende
    5) Trafigura gaf het afval in Ivoorkust aan Tommy, die nog maar een maand een vergunning had en geen kennis om het te verwerken. Diezelfde nacht eindigde het op dumpplaatsen rond Abidjan
    6) Of er nu een directe chemische link bewezen is of niet, feit is dat tussen de nacht van de dump, 20 augustus 2006, en oktober 2006, 108,000 mensen zich ziek melden, 69 serieus/zwaar ziek, en 15 doden. thousands of individuals visited health-care centres complaining of nausea, headaches, vomiting, abdominal pains, skin reactions and a range of eye, ear, nose, throat, pulmonary and gastric problems (Zie: UN Special Rapporteur on Toxic waste report, september 2009, en zie Report of the International Commission of Inquiry on the discharge of toxic wastes in the district of Abidjan, 19 February 2007)

    Volgens mij, wellicht is Jaffe Vink ook bekend met dit oude, wijze gezegde: if it talks like a duck, walks like a duck, looks like a duck….

    Wat is hier de meest aannemelijke conclusie?
    A) Trafigura is compleet onschuldig en geframed door Greenpeace, die een actie nodig had om leden te werven na een tegenvallend jaar
    B) Trafigura’s afval is verantwoordelijk, op welke wijze dan ook, voor de gevallen van zware ziekte en misschien ook wel voor de doden.