Wanneer in een papieren medium (per ongeluk) verkeerde informatie is gepubliceerd, kan dat pas in de eerstvolgende uitgave worden gerectificeerd. Meestal gebeurt dat op een vaste plek, in een rubriek genaamd ‘Correcties & aanvullingen’ of iets dergelijks.

Maar op internet kunnen fouten op elk moment worden verbeterd, zonder dat apart te vermelden. Op nieuwssites staat regelmatig onder de datum van publicatie het tijdstip vermeld waarop een bericht voor het laatst is gewijzigd, maar niet wat. Is er een slordigheidje weggewerkt, een complete alinea met verkeerde informatie verwijderd of juist tekst toegevoegd? Lezers die de eerdere versie(s) van het bericht niet hebben gezien, kunnen er alleen maar naar gissen. In mijn afstudeerscriptie van de masteropleiding Journalistiek en Nieuwe Media aan de Universiteit Leiden heb ik onderzoek gedaan naar dit fenomeen. 

Transparantie op internet

Er zijn wetenschappelijke onderzoekers, zoals Michael Karlsson, die vinden dat journalistieke instanties op internet transparanter te werk moeten gaan dan in de klassieke media gebruikelijk is. Volgens Karlsson zijn de traditionele journalistieke regels, zoals het opvoeren van meerdere bronnen, niet voldoende om de verworven legitimiteit om voor het grote publiek het nieuws te duiden ook op internet te garanderen.

Daarvoor zijn nieuwe tactieken nodig, zoals het publiek laten participeren in verschillende stadia van nieuwsproductie (vergaren, publiceren en bediscussiëren) en openheid over de gehanteerde journalistieke routines, zoals het door middel van hyperlinks verwijzen naar gebruikte bronnen. Ook openheid over gemaakte fouten hoort daarbij, bijvoorbeeld door middel van een correctierubriek op de website.

Report an Error-knop

Inmiddels hebben diverse (vooral Noord-Amerikaanse) nieuwssites toepassingen geïmplementeerd om meer transparantie te bewerkstelligen. Zo heeft de website van The New York Times een eigen correctierubriek, en kunnen op de website van de Washington Post via een centrale pagina correcties en suggesties aan de redactie worden doorgegeven.

In Amerika is de Report an Error Alliance opgericht, een coalitie van nieuwsorganisaties en individuen die vindt dat alle webpagina’s waar nieuws op staat een duidelijke knop moeten hebben waarmee fouten kunnen worden gemeld. Het journalistieke innovatieplatform MediaBugs heeft software ontwikkeld waarmee (via de Report an Error-knop) elke webpagina een eigen correctieformulier heeft. Onder andere de Toronto Star en De Standaard hebben eigen versies van een dergelijke knop en correctieformulier ontwikkeld.

Onderzoek

Hoe zit dat in Nederland? In november 2008 berichtte Alexander Pleijter op zijn weblog dat de Volkskrant werkte aan een manier om oudere versies van berichten zichtbaar te maken, vergelijkbaar met Wikipedia. Het systeem is echter nooit geïmplementeerd. Een rondgang langs de veertien grootste landelijk georiënteerde nieuwssites (in januari 2011) laat zien dat in Nederland de hierboven genoemde technologische mogelijkheden nauwelijks zijn doorgedrongen. Alleen de NOS houdt een herstelrubriek bij.

Op geen enkele nieuwssite valt te lezen wat het correctiebeleid inhoudt. Maar waarom eigenlijk niet? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, heb ik van elk van deze veertien nieuwssites (Algemeen Dagblad, BNR Nieuwsradio, Elsevier, HP/De Tijd, Metro, NOS, NRC Handelsblad, nrc.next, NU.nl, De Pers, RTL Nieuws, Spits, De Telegraaf en Trouw) een medewerker geïnterviewd over het gehanteerde correctiebeleid. De resultaten zijn als volgt.

Correctiebeleid

Alle veertien nieuwssites hanteren een meer of minder uitgewerkt correctiebeleid. Hoewel op elke redactie een uniek beleid wordt nageleefd, komt het beleid van de onderzochte nieuwssites in grote lijnen met elkaar overeen. Niet-noemenswaardige fouten (zoals grammaticale en typefouten) worden zonder vermelding aangepast en zowel opvallende missers als nieuwe informatie wordt met vermelding geüpdatet, maar wanneer en hoe dat precies gebeurt verschilt per situatie. De grens tussen wanneer fouten met vermelding worden verbeterd en wanneer zonder, is bij geen enkele nieuwssite vastgelegd.

Op twaalf van de veertien nieuwssites wordt aangegeven dat er wijzigingen in de tekst van berichten zijn aangebracht. Bij zes van hen gebeurt dat door het woord ‘Update’ aan de titel en/of het bericht toe te voegen, bij vier anderen wordt het tijdstip van wijzigen gemeld en op één nieuwssite wordt de fout doorgestreept en de juiste informatie erachter gezet.

Bij één nieuwssite is het correctiebeleid vastgelegd in een algemeen redactiestatuut, twee andere nieuwssites hanteren een handleiding of stijlgids. Op twee van de veertien nieuwssites is het correctiebeleid bedacht door de chef internet, bij de overige redacties is het correctiebeleid in de praktijk ontstaan. Wanneer nieuwe medewerkers worden ingewerkt, leren zij bij de helft van de nieuwssites het correctiebeleid in de praktijk. Bij andere nieuwssites wordt men geacht de etiquette te kennen, krijgt men een papieren stijlboek in handen of voert alleen de chef correcties door.

Correctierubriek

Behalve de NOS heeft geen enkele andere nieuwssite een correctierubriek. De meeste respondenten vinden het meer iets voor klassieke media om correcties te bundelen, omdat op internet de correctie bij het aangepaste bericht staat. Een enkeling voelt wel wat voor zo’n rubriek, maar doet het niet uit economische overwegingen.

Over de eerder genoemde wiki-methode om oudere versies van berichten te kunnen bekijken, zijn de respondenten minder enthousiast. Veruit de meeste vinden het geen toegevoegde waarde of zelfs verwarrend, slechts een enkeling ziet er wat in, maar niet bij elk artikel of alleen als eerdere versies automatisch worden bewaard.

Fouten melden

Hoewel op geen enkele nieuwssite duidelijk staat aangegeven waar lezers fouten kunnen melden, weten zij via de algemene communicatiekanalen de internetredacties over het algemeen goed te bereiken. E-mail en (indien aanwezig) het reactieformulier onder berichten worden het vaakst gebruikt, gevolgd door telefoon. Slechts een enkele redactie ontvangt nog een brief en twee nieuwssites ontvangen verbeteringen via Twitter.

Het wel of niet implementeren van de eerder genoemde Report an Error-knop verdeelt de respondenten. De ene helft staat er positief tegenover, de andere helft ziet de meerwaarde niet ten opzichte van de huidige mogelijkheden. Wel waarschuwen sommige respondenten voor een wildgroei aan knoppen waardoor de nieuwssite onoverzichtelijk wordt.

Welke correcties vermelden?

Om meer duidelijkheid te krijgen over welke fouten wel en niet met vermelding op de veertien nieuwssites (zouden moeten) worden verbeterd, kregen de respondenten tien voorbeelden van mogelijke fouten voorgelegd, in categorieën oplopend van licht naar zwaar. Tot de lichte categorieën fouten behoren onder andere interpunctiefouten, spelfouten, verkeerd gespelde namen en onjuiste berekeningen. Tot de zware categorieën fouten behoren onder andere persoonsverwisselingen, foutieve primeurs na eigen onderzoek, onjuiste overlijdensberichten en het overnemen van verkeerde persberichten.

Uit de antwoorden blijkt dat de respondenten een grens trekken bij kleine vergissingen en grammaticafouten waarbij voor het publiek redelijkerwijs duidelijk is dat het niet klopt. In de aanloop naar het omslagpunt tussen wel en niet corrigeren, zijn er enkele categorieën waarbij het afhankelijk is van hoe lang de fout online heeft gestaan en/of het bericht nog op de homepage staat of er met of zonder vermelding wordt gecorrigeerd.

De middelen die de medewerkers tot hun beschikking hebben om updates zichtbaar aan nieuwsberichten toe te voegen, worden hoofdzakelijk gebruikt wanneer een fout een dermate grote impact heeft dat zowel de betreffende nieuwssite als het publiek erbij gebaat zijn om te vermelden dat de fout is hersteld.

Conclusies

De veertien onderzochte nieuwssites zijn weinig transparant over hun correctiebeleid, zeker in vergeleken met hun Noord-Amerikaanse collega’s. Op basis van de interviews is hier een aantal verklaringen voor te geven.

• Het correctiebeleid behoort bij veel redacties tot de vele ongeschreven regels. Zo lang veelal per situatie wordt beslist, is het moeilijk dit beleid naar buiten toe te communiceren.
• De meeste respondenten vinden een aparte rubriek om gecorrigeerde berichten te bundelen niet zinvol. De rubriek wordt als kenmerk van klassieke media beschouwd waardoor het geen toegevoegde waarde heeft ten opzichte van de huidige manier van corrigeren en te veel mankracht vergt.
• Ondanks dat op geen enkele nieuwssite expliciet wordt vermeld waar reacties over de berichtgeving kunnen worden achtergelaten, zijn er genoeg kanalen waarmee lezers de redacties met hun opmerkingen kunnen bereiken.
• Omdat nieuws op internet zich razendsnel verspreid, bestaat de kans dat in de wedloop om als eerste medium met het laatste nieuws te komen fouten worden gemaakt. Aangezien het mogelijk is zulke fouten ook razendsnel te verbeteren, wordt het geaccepteerd dat dit niet altijd met vermelding gebeurt. Internet werkt anders dan klassieke media, dus ook in het geval van correcties.

Aanbevelingen

Op basis van het verrichte onderzoek luidt het advies aan alle Nederlandse nieuwssites (en de veertien die hebben meegewerkt in het bijzonder) om zo transparant mogelijk te zijn over het gehanteerde correctiebeleid. Dat kan bijvoorbeeld door middel van een aparte pagina op de site waarop wordt uitgelegd wat het beleid inhoudt en op welke manieren het publiek correcties kan melden. Directe links naar een digitaal correctieformulier bij elk bericht maakt het geven van feedback nog gemakkelijker. Een transparant correctiebeleid schept duidelijkheid voor alle betrokkenen, zowel medewerkers als het publiek, wat het beleid ook is.