Op 4 november organiseren De Balie en de Stichting Democratie en Media het congres ‘Macht en verantwoordelijkheid‘, waarbij het onder meer gaat over de vraag wie verantwoordelijk is voor de kwaliteit van de journalistiek. DNR zwengelt het debat vast aan door in een serie vooruit te blikken op deze vraag. In de derde aflevering signaleert Margo Smit, directeur van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ), dat hoofdredacties te weinig verantwoordelijkheid nemen om onderzoeksjournalistiek te stimuleren: “Er is nauwelijk visie, beslissingen over onderzoek worden vaak ad hoc genomen.”

 

Geen geld. Geen tijd. Je zou denken dat dat de meest voorkomende antwoorden zijn op de vraag waarom redacties niet meer aan onderzoeksjournalistiek doen. Het is een misvatting. Want uit een rondgang die bureau Beter Blaadje namens de VVOJ maakte langs 23 hoofdredacties blijkt dat de pijn ergens anders zit. Het grote struikelblok is dat het in de praktijk te weinig komt tot strategisch en structureel beleid dat daadwerkelijk tot meer kritische en diepgravende journalistieke verhalen leidt. 

 

Onderzoeksjournalistiek is belangrijk, en er is ruimte voor meer van dit soort verhalen; onderwerpen én journalisten die ze willen aanpakken zijn er genoeg. Dat zeggen de 17 Nederlandse en 6 Vlaamse media die deelnamen aan het onderzoek. Hoofdredacties van landelijke en regionale kranten, van tijdschriften en van omroepen gaven de VVOJ antwoord op de vraag hoe effectief kan worden gewerkt aan meer onderzoeksverhalen in Nederlandstalige media.

Profileren met onderzoeksjournalistiek

Onderzoeksjournalistiek is een middel om met eigen nieuws lezers en kijkers te trekken, daarover zijn alle hoofdredacties het eens. Waar bijvoorbeeld de ene (commerciële) omroepredactie het ziet als onderscheidend ten opzichte van de andere (publieke) omroep, ziet die ander het juist als core business (van die publieke omroep). En ook bij de geschreven media wordt het aspect van onderscheidendheid aangehaald om onderzoeksjournalistiek te rechtvaardigen.

Maar waarom over de hele linie dan toch de bescheiden omvang van de groep onderzoekers op redacties, en de – ook door de hoofdredacties – als te klein ervaren output? Hoofdredacties laten er, zo blijkt uit het onderzoek, nauwelijks analyse op los.

Ad hoc

Uit de gevoerde gesprekken doemen wel enkele constanten op, opmerkingen die wijzen in de richting van een waarom. Zo worden besluiten over wat te onderzoeken en op welke wijze bij vrijwel alle media ad hoc genomen. En de ideeën komen doorgaans van de verslaggevers en reseachers zelf. Niks mis mee, vinden de hoofdredacteuren. Maar vervolgens verwacht de werkvloer van de hoofdredacties dat de plannen gefaciliteerd worden, dat er menskracht vrijgespeeld kan worden om aan de slag te gaan met een onderzoek.

Daar wringt een schoen, want zelden heeft een hoofdredactie daar structureel over nagedacht. Hoe regel je onderzoekstijd? Wie neemt even de plaats in van de onderzoekende collega? Zet je er een vaste groep op die altijd het graafwerk op zich neemt? Maak je er een project van? Of werk je met een fluctuerend aantal Kuifjes? De meeste hoofdredacties hebben de antwoorden niet paraat op deze vragen; ze hebben simpelweg geen beleid of strategie op dit gebied.

Slechts enkele media hebben in hun organisatie structureel plaats ingeruimd voor onderzoeksjournalistiek. Zo startte het Dagblad van het Noorden dit voorjaar met een aparte groep onderzoeksjournalisten op de redactie en giet Dagblad De Limburger/Limburgs Dagblad onderzoeksverhalen in projectvorm. Ook NRC Handelsblad werkt tegenwoordig weer met een vast onderzoeksteam.

Individuele redacteuren

Maar doorgaans worden oplossingen ad hoc op het niveau van de individuele redacteur gezocht, en wordt veel minder gekeken naar blokkades die mogelijk in de redactie- of projectorganisatie zitten. Het besef dat onderzoeksjournalistiek geen zaak is van individuele redacteuren maar teamwerk is, is nog niet bij veel hoofdredacties aanwezig.

Want als voornaamste remedie voor meer kritische en diepgravende journalistieke verhalen noemen hoofdredacties de scholing van hun medewerkers. “Opleidingen zijn erg welkom,” bepleiten de meeste Nederlandse respondenten in koor. “Bij voorkeur in company en op maat,” specificeert een van de hoofdredacties nader.

Gebrek aan de benodigde technieken en methoden zorgt er volgens de hoofdredacties  ook voor dat projecten nogal eens te weinig opleveren. “Een derde van de uitgevoerde onderzoeken strandt voor publicatie,” meldt een van de Vlaamse hoofdredacties. “Te weinig focus, te weinig vaardigheden en analyse.” Een collega laat weten dat projecten eigenlijk niet mislukken, maar wel eens onvoldoende voldragen zijn als de ze krant in gaan. De benaderde media zouden dan ook wel degelijk af en toe een beroep willen doen op een organisatie die researchkennis kan aanreiken. Vooral als je daar een vertrouwelijke vraag zou kunnen neerleggen, voegt een hoofdredacteur toe.

Nederlandstalige Pro Publica

Maar een centrum voor onderzoeksjournalistiek dat eigenstandig verhalen aanlevert zien Nederlandse én Vlaamse hoofdredacties niet zitten. Een Nederlandstalig Pro Publica (de Amerikaanse non-profit redactie die sinds 2008 een onafgebroken stroom onderzoeksverhalen publiceert, die doorgeplaatst worden in veel Amerikaanse media en inmiddels ook al Pulitzer Prijzen winnen) krijgt van de hoofdredacties in de lage landen de handen niet op elkaar.

Een kwestie van ‘nog niet’, misschien? Vorig jaar sprak de VVOJ tijdens de jaarlijkse VVOJ-conferentie Onderzoeksjournalistiek in Gent uitgebreid met managing editor Stephen Engelberg van Pro Publica. Hij vertelde toen dat er bij de start van de eerste non-profit journalistieke organisaties in de VS in de jaren ’70 en ’80 enorme terughoudendheid bestond in het Amerikaanse werkveld, een mogelijk vergelijkbare situatie als nu bij de Nederlandstalige hoofdredacties.

“Schroom over de kwaliteit, onbekendheid met de betrouwbaarheid, en uiteindelijk toch ook angst voor concurrentie,” zei Engelberg. Drie decennia later werken vrijwel alle Amerikaanse media wel eens tot regelmatig samen met een non-profit onderzoekscentrum. “Het is extra content en kwaliteit voor weinig geld of inspanning,” volgens Engelberg.

Soms kosten nieuwe initiatieven tijd om geaccepteerd te worden. De VVOJ wil dan ook het onderzoek naar mogelijk nut en noodzaak van een onderzoekscentrum zeker verder exploreren, zo zegt VVOJ-voorzitter Henk van Ess in een persbericht.

In de tussenliggende tijd is het zaak dat hoofdredacties zich realiseren dat er juist van hen besluitvaardigheid en visie wordt gevraagd. “Er is een campagne nodig om het publiek ervan te doordringen dat (onderzoeks)journalistiek maatschappelijk noodzakelijk is,” zo tekent het rapport op in het gesprek met een van de hoofdredacteuren. “Het nut van de journalistiek is bij lang niet iedereen duidelijk. Daar is ook voor nodig dat journalisten openlijk duidelijk maken hoe moeilijk hun vak is.” Het VVOJ-rapport laat echter ook zien dat de hoofdredacties daar zelf een duidelijke taak in te vervullen hebben.

Deze serie is gemaakt in samenwerking met het congres ‘Macht en verantwoordelijkheid’ dat op 4 november wordt georganiseerd door De Balie en de Stichting Democratie en Media. Meer informatie op de website van het congres.