Volkskrant handelde niet in angst in affaire-Probo Koala

“Verbazingwekkend is dat de ombudsman van de Volkskrant eind 2009 vierkant achter de publicaties van Jeroen Trommelen is blijven staan met als argument dat de krant gelijk heeft, omdat Trafigura anders wel een proces had aangespannen.” Peter Vasterman toont zich ontdaan in het stuk van zijn hand dat in NRC Handelsblad en op DNR werd gepubliceerd naar aanleiding van het boek van Jaffe Vink over het ‘gifschip’ Probo Koala. De toenmalige Volkskrant-ombudsman Thom Meens is inmiddels vervangen door een ombudsvrouw, Margreet Vermeulen, maar die staat anno 2011 ook nog altijd pal achter de publicaties over het gifschandaal. Afgelopen zaterdag stond onderstaand artikel in de Volkskrant.

De Volkskrant ‘handelt in angst’ en bedrijft ‘rampenporno’. Het zijn forse beschuldigingen die Jaffe Vink doet in zijn boek ‘Het gifschip: Verslag van een journalistiek schandaal’. De auteur hekelt de verslaggeving van met name de Volkskrant over de Probo Koala. In september 2006 werd uit dit schip 400 ton chemisch afval gedumpt in Abidjan in Ivoorkust. Met zeventien doden en dertigduizend ziektegevallen als mogelijk gevolg.

Mogelijk, want het verband tussen de sterfte- en ziektegevallen is nooit met zekerheid aangetoond. Valt ook nooit meer aan te tonen. In het collectieve geheugen is de Probo Koala het ‘gifschip’ dat dood en verderf zaaide. En dat is volgens Vink de schuld van de Volkskrant die vooropliep in de verslaggeving en ‘de taal van het gif’ hanteerde. En die taal ‘verduistert het zicht, werkt suggestief en voedt de angst’. Heeft Vink gelijk?

Mismaakte kinderen

Het boek begint met een larmoyant krantenartikel uit 2010 over mismaakte kinderen in Abidjan zonder handen en voeten en met een vuistgrote homp vlees op hun rug. ‘Verminkt door gif uit Amsterdam’, heet het stuk. ‘Rampenporno’, vindt Vink. Dat stuk is níét uit de Volkskrant. Wel publiceerde deze krant tien dagen na de afvalstort in Abidjan hoe twee meisjes van 10 jaar de zwavelstoffen inademden, ademnood kregen, een bloedneus kregen en uiteindelijk de dood vonden.

De onderzoeksverslaggever, die de Probo Koala vier jaar voor de krant volgde, wekte de indruk alsof hij erbij stond, terwijl hij deze passage ontleende aan de lokale pers. Terecht maakt Vink zich daar kwaad over. Dat kan niet door de beugel. Maar een verslaggever die in vier jaar tijd één keer met een sensationele, oncontroleerbare alinea uit de bocht vliegt, bedrijft nog geen ‘rampenporno’.

Illegale dumping van afval

De affaire begint in de Volkskrant op 8 september 2006 met een bericht, waarvoor ik zelf overigens een alinea aanleverde over het Amsterdamse bedrijf dat het afval van de Probo Koala niet wilde verwerken voor de afgesproken prijs. Men vertrouwde het stinkende spul niet. Daarna heb ik er niet meer over geschreven. Daarom voel mij als ombudsvrouw vrij om de beschuldigingen van Vink, ex-Trouw journalist en oprichter van het blad Opinio, te onderzoeken.

De eigenaar van het schip, Trafigura, vond de verwerking van het afval in Nederland te duur en vond in Abidjan een goedkope afvalverwerker. Die dumpte het illegaal in sloten en poelen rond de stad waar de stank paniek veroorzaakte en rellen uitlokte.

Doden en zieken

De Volkskrant nam in het begin, net als alle andere media, voetstoots aan dat er door deze stort doden en zieken te betreuren waren. De redactie baseerde zich op professionele persbureaus als AP en AFP. Ook kranten met mensen in Abidjan schreven de (toen nog twee) doden en ziektegevallen toe aan het ‘gif’. Het werd bevestigd door lokale medici en de Ivoriaanse autoriteiten die er tot op de dag van vandaag aan vasthouden.

Honderd procent zekerheid was er niet. Maar de beschikbare informatie was, zelfs met de kennis van nu, overtuigend. De krant valt hier niets te verwijten. De correspondent in Afrika die een week later voor de krant naar Abidjan afreist, zet de eerste kanttekeningen bij de paniek onder de bevolking. Er circuleren de wildste geruchten, noteert hij. En volgens de correspondent zijn de duizenden ‘zieken’ mogelijk vooral uit op een gratis medisch consult.

Onthulling over chemisch afval

De onderzoeksjournalist van de krant die de affaire jarenlang volgt, Jeroen Trommelen, onthult ondertussen dat de Probo Koala geen onschuldig scheepsafval vervoerde, maar chemisch afval. Hij beschrijft als eerste de samenstelling van het afval op basis van een rapport van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) en ontdekt dat het afval tot stand kwam bij een mislukte poging om op zee van goedkope nafta dure benzine te maken.

Maar volgens Vink negeert de verslaggever doelbewust informatie dat het afval uit de Probo Koala mogelijk tamelijk onschuldig was. Zo schrijft de rampenafdeling van de VN na een maand dat het afval zo erg stonk dat er een mogelijk ‘valse indruk van giftigheid’ is gewekt. De verslaggever zou in dat rapport selectief hebben gewinkeld. De Volkskrantkop is inderdaad even schrikken: ‘VN: afval was dodelijk’. Dat was te kort door de bocht. Het artikel deugde wel. Het gaf de dubbele boodschap van het VN-rapport keurig weer. Want in hoge concentraties was het gif volgens de VN dodelijk. Maar de VN waarschuwde tegelijkertijd voor een ‘mogelijk valse indruk van giftigheid’. En de krant citeert de VN die concludeert dat alleen sectie op de slachtoffers zekerheid zou bieden over de doodsoorzaak.

Trafigura veroordeeld

Dat het afval waarschijnlijk weinig kwaad kon, baseert Jaffe Vink voor een groot deel op de verklaring van het NFI. Voor de rechtbank vertelde het NFI dat het afval zo’n hoge zuurgraad had dat het gevaarlijkste ingrediënt er in de omstandigheden in Adbidjan onmogelijk uit kon verdampen. En dus geen kwaad zou kunnen. Deze getuigenis heeft de verslaggever van de Volkskrant niet opgetikt omdat de verklaring achter gesloten deuren is afgelegd. Trafigura heeft er delen uit geciteerd, maar de tekst is nooit volledig beschikbaar gesteld. Overigens maakt de verklaring weinig indruk op de rechter in Amsterdam. Want Trafigura wordt veroordeeld omdat het willens en wetens illegaal ‘voor de gezondheid schadelijke waren heeft geëxporteerd’ en de schadelijkheid ervan heeft verzwegen.

Volgens Vink was de onderzoeksjournalist van de Volkskrant er alles aan gelegen om vast te houden aan het boosaardige sprookje van een verfoeilijke multinational die het arme Afrika vervuilde. Hij zou handig hebben ingespeeld op de tijdgeest in het rijke Westen dat zich schuldig voelt ten opzichte van de derde wereld. Daarom zou de krant ook niets hebben gedaan met de verklaring van twintig onafhankelijke deskundigen voor het High Court in Londen. Zij verklaarden dat het afval slechts ‘griepachtige verschijnselen’ kon veroorzaken. Hier maakt Vink een foutje. In de verklaring staat (volgens de internationale pers) dat de deskundigen ‘niet in staat zijn een verband aan te tonen tussen blootstelling aan de stoffen en de dodelijke slachtoffers.’ Dat is heel wat anders.

Neemt niet weg dat ik die verklaring toch wel graag in de Volkskrant had gelezen. De verslaggever zag ervan af omdat Trafigura slechts delen uit de verklaring vrijgaf en niet de integrale tekst. Daar kan ik in komen.

Onzekerheid over doden

De verslaggever onderstreept dat hij vanaf de publicatie van het eerste VN-rapport een slag om de arm hield in zijn berichten. Door te schrijven dat er volgens de autoriteiten doden en gewonden zouden zijn gevallen. Daarmee voldeed hij aan zijn journalistieke plicht, zij het weinig ruimhartig. Dit soort nuances zijn er alleen voor de ultrawakkere lezers.

De onzekerheid of de Probo Koala dodelijke slachtoffers op zijn geweten heeft, had luider door moeten klinken in de berichtgeving. In de Volkskrant, maar ook in alle andere kranten trouwens.

Daar heeft Jaffe Vink een punt. Als media eenmaal het beeld hebben neergezet dat er dood en verderf is gezaaid door giftig afval, is er geen ruimte meer voor twijfel en nuance. Maar feit blijft dat een groot bedrijf uit financiële overwegingen gevaarlijk afval heeft laten dumpen in een Afrikaans land. Dat de mensen in paniek raakten van de stank en dat er rellen uitbraken en mogelijk slachtoffers vielen. Een beangstigende geschiedenis. Maar dat maakt de krant die erover schrijft nog geen handelaar in angst.

Margreet Vermeulen

Margreet Vermeulen is ombudsvrouw bij de Volkskrant

Alle artikelen van Margreet Vermeulen op De Nieuwe Reporter.

  • Paul Disco

    Tja, het lijkt me dat je voor angst niet dood hoeft te gaan.
    Overigens goed dat de Volkskrant boven op de affaire zat, nog beter dat Jaffe Vink boven op de Volkskrant zit en het allerbest lijkt me nog dat de Volkskrant daar een heel verstandig en afgewogen antwoord op heeft.
    Laten we wel wezen, mensen die een paar honderduizend euro teveel vinden om afval te laten verwerken en het voor 10% van dat bedrag ongezien in een straatarm land van de hand doen, hebben niet het beste met deze wereld voor. Ongeacht de consequenties. Dat is duiding, ik lees dat 100x liever dan alle feelgood lifestyleberichten in opdracht van adverteerders. En dan pak ik aansluitend met evenveel interesse het boek van mijnheer Vink.

  • Als schrijver van Probo Koala, De Rich Boys Connectie, wilde ik toch even reageren; Laffe Vink, kijkt niet verder dan een beschuldiging aan het adres van Jeroen Trommelen. Hij was ook uiterst hooghartig tijdens een debat met Marietta Harjono en mijzelf. Had hij mijn ecothriller gelezen, dan had hij kunnen weten hoe dit afval is ontstaan en welke risico’s of effecten het zou kunnen hebben als men het in open riolen zou dumpen. Ik was General Manager van MAIN bv, het bedrijf dat het goedje te gevaarlijk vond om veilig te kunnen verwerken voor het initieel aangeboden tarief.
    Het is makkelijk om vanuit een Amsterdamse luie stoel met modder te gooien. Ik denk dat Vink zijn handen niet vuil had willen maken om in plaats van die modder, met de slops uit de PK te gooien. Daar is hij te laf voor.