topsecret

Modernisering van de Wob

Pleidooi voor een lekkende overheid

Door de opkomst van een internationale democratiseringsbeweging – van Wiki Leaks tot Occupy, van Pirate Party tot Anonymous – zijn vraagstukken over politieke transparantie en informatievrijheid doorgedrongen tot het centrum van het publieke debat. Wij leven, in de woorden van de historicus Frank Ankersmit, niet zozeer in een democratie, maar in een ‘representatieve aristocratie’. Dat wil zeggen dat het nog altijd afkomst, opleiding en (sociaal) kapitaal zijn die de mate van politieke verantwoordelijk-heid van een burger bepalen.

Het is inherent aan de representatieve aristocratie dat zij zich niet wil laten controleren.Wij stellen dat een politiek systeem dat de naam democratie waardig wil zijn volledige en permanente openbaarheid moet nastreven.

Een goed beginpunt voor democratische hervorming in de huidige situatie zou kunnen worden gevormd door een overheid die niet wacht op klokkenluiders, maar zelf informatie ‘lekt’ naar haar burgers. Informatie zou niet ‘opgevraagd’ hoeven te worden bij de overheid om dan publiek te kunnen worden gemaakt; deze informatie hoort bij voorbaat publiek te zijn.

Volledige openbaarheid
De Partij voor de Vrijheid (PVV) kan als uitzondering op de representatieve aristocratie worden gezien, want deze heeft wel degelijk lager opgeleiden tot de bestuurlijke klasse toegelaten. Alleen doet de organisatie dit op een hyperautoritaire, antidemocratische en centralistische wijze. Dit werd duidelijk na het vertrek van Hero Brinkman uit de PVV-fractie in maart 2012. In een televisie-interview benadrukte Brinkman dat andere PVV-parlementariërs te vrezen hebben voor hun carrière en loopbaan als zij de leider niet voldoende gehoorzamen.

De organisatie beschouwt zichzelf als ‘volkspartij’, maar doet uiteindelijk niet veel meer dan volksmennen; de PVV promoveert weliswaar enkele uit het volk afkomstige getrouwen van Wilders tot politici, maar vormt daarmee weer een eigen, oncontroleerbare en volstrekt ontransparante ‘representatieve aristocratie’.

Nieuwe instrumenten
De internationale democratiseringsbeweging staat werkelijke hervorming van het systeem voor. Zij probeert een nieuw democratisch instrumentarium te ontwikkelen. Naast het parlement eist zij ook andere ruimten op, en maakt deze politiek. Van het plein tot Facebook; van de massamedia tot nieuwe vormen van digitaal publiek domein.

Wie zich als burger actief wil bezighouden met het beleid waar de politiek zich over buigt, ontbeert vaak veel inhoudelijke kennis. Er is nooit echt bewezen dat het de onwil of desinteresse van burgers zou zijn die maakt dat zij zich van politieke processen afkeren. De versleutelde rituelen en het geheimzinnige taalgebruik van de representatieve aristocratie zijn als factor niet uit te sluiten.

De overheid hanteert ten aanzien van de burgers een ontmoedigingsbeleid, zodat zij, als zij dit willen, niet bij relevante informatie kunnen komen. Als de gegevens wel beschikbaar komen is het beleid vaak al een voldongen feit. Bij een lekkende overheid kunnen burgers over dezelfde informatie beschikken als de bestuurders.

Daarmee zullen burgers de overheid niet slechts iedere vier jaar in het stemhokje, maar permanent, driehonderdvijfenzestig dagen per jaar, kunnen controleren. Daarmee wordt een activistische vorm van burgerschap mogelijk.

Wet openbaarheid bestuur
Om zinvol aan een discussie deel te kunnen nemen is het noodzakelijk te weten wat afspraken, plannen en ideeën zijn met betrekking tot een situatie die het gemeenschappelijke belang aangaat. Dat geldt voor wijkinrichting van gemeenten, maar ook voor de besteding van acht miljard voor de Olympische Spelen, het reconstrueren van de aanleiding voor een oorlog in Irak of het inzetten van geld binnen het openbaar vervoer.

Een van de middelen die nu kunnen worden ingezet door burgers of journalisten om inzicht te krijgen in de besluiten, activiteiten en ‘vertrouwelijke’ overwegingen van de overheid is de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Deze wet dwingt de overheid documenten over bestuurlijke zaken vrij te geven, mits er geen wettelijke gronden zijn om dat te weigeren.

Daarmee begint een steekspel tussen burgers en de overheid. Overheden zijn terughoudend in het verstrekken van informatie. Het juridisch middel werkt traag, omdat de overheid binnen de huidige Wob twee maanden mag uittrekken om tot een beslissing te komen. Als die negatief is moet door de aanvrager eerst een bezwaarprocedure worden gevoerd, die al snel een maand of drie in beslag neemt en daarna pas komt de rechter in het vizier. Het duurt dan gemiddeld nog anderhalf jaar voordat een onafhankelijke rechter naar een Wob-zaak heeft gekeken.

En áls een Wob-beroep succes heeft en leidt tot inzage in de informatie dan wordt die op papier overhandigd. Ook bestanden die oorspronkelijk digitaal waren, worden als afdruk of fotokopie afgeleverd.

Witte inkt
Met een beroep op verhullende termen als ‘persoonlijke beleidsopvatting’, ‘interne beraadslaging’, ‘onevenredige benadeling’ of de ‘eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer’ wordt uiteindelijk veel informatie alsnog niet verstrekt. De huidige Wob creëert zo een permanente uitzonderingssituatie om informatie niet vrij te hoeven geven – er zijn tenslotte altijd wel redenen te bedenken waarom een overheid er zelf geen voordeel bij heeft om bepaalde informatie openbaar te maken: vrijwel alles kan tot een ‘persoonlijke beleidsopvatting’ of ‘onevenredige benadeling’ worden gerekend.

De transparantie van de representatieve aristocratie lijkt op witte inkt, afgedrukt op al even wit papier.

Het vraagstuk van de rol van burgers in het politieke proces zou niet onder het mom van ‘efficiëntie’ mogen worden weggemoffeld. Bestuur kan alleen slagen wanneer het in essentie zelfbestuur is. Politici die op ondoorgrondelijke wijze de wil van het volk interpreteren en deze omzetten naar beleid zijn archaïsch. Als proces van vervreemding in de uitdrukking van het gemeenschappelijk belang heeft het grote gevolgen: het politieke systeem, dat zelf bestaat uit burgers, verheft zich boven andere burgers, en besluit voor hen wat zij wel en niet te weten mogen komen over kwesties van gemeenschappelijk belang.

Register
Toen de Wob in 1980 werd ingevoerd stond de makers een controleerbare overheid voor ogen, zoals dat in Zweden al meer dan 100 jaar gebruik was. Maar waar Nederland toen tot de voorhoede van de transparantie behoorde, liggen we nu ver achter. Opmerkelijk genoeg zijn de wetten in landen die tot het oude Oost-Europa behoren de voorhoede geworden. Van oudsher zijn ook de Scandinavische landen een voorbeeld.

Documenten die in Nederland niet via de Wob zijn te verkrijgen kunnen soms met succes in Zweden opgevraagd worden, via wat ‘de Zweedse route’ is gaan heten. In Noorwegen worden alle rijksdocumenten in een register opgenomen, waarin geïnteresseerden kunnen zoeken. Wie een document wil inzien kan een verzoek elektronisch indienen. Soms is het document dan al binnen een uur beschikbaar.

Deze voorbeelden zijn inspirerend omdat de toegang tot overheidsinformatie hier wel blijkt te kunnen functioneren. Op initiatiefvan GroenLinks-kamerlid Mariko Peters is een groep burgers begonnen de Wob te herschrijven tot een wet die meer bij deze tijd hoort. Dit zou je kunnen omschrijven als een representatieve aristocratie die zich tegen zichzelf keert: zij breekt haar eigen privileges af, om deze aan de samenleving als geheel vrij te geven.

Essentieel bij een vernieuwde Wob is een versnelling van de tijdsperiode waarin informatie wordt vrijgegeven. Daarom komt er – net als in Noorwegen – een openbaar digitaal register van documenten. Als er twijfels zijn over de volledigheid van de vrijgegeven informatie geeft de nieuwe wet ruimte een ambtenaar onder ede te laten horen. Dit betekent dat oneigenlijke bescherming van zijn superieuren een ambtenaar strafrechtelijk vervolgbaar kan maken.

Lekkende overheid
Verbeteringen in de Wob zijn goede stappen, maar hebben nog niet de impact die bijvoorbeeld WikiLeaks heeft veroorzaakt. De informatie die WikiLeaks openbaar heeft gemaakt bracht een globale emancipatieslag teweeg als het gaat om inzicht in internationale economische en politieke machtsverhoudingen. Een lekkende overheid kan hier het equivalent van zijn.

Een lekkende overheid die zelf actief openbaar maakt en daarmee de politieke ruimte vergroot, tot het punt waarop burgers hierin een gelijkwaardige plaats innemen. Waarom zou een burger een overheid überhaupt moeten vragen om inzicht te geven in het bestuur dat deze zelfde burger toebehoort? Niets kan in democratische zin het informatiemonopolie van de staat legitimeren. Bestuur dat daadwerkelijk het gemeenschappelijk belang dient ziet geen eigenbelang in het hebben van geheimen. Het ‘geheim’ is in strijd met de democratie, mits we de democratie zien als een bestuursvorm die het geheel van het volk als gelijke beschouwt.

Technisch gesproken is de gedachte van een lekkende overheid niet ingewikkeld. Deze past in een tijdgeest waarin het internet transparantie afdwingt, de snelheid ervan vergroot en de communicatie ervan vergemakkelijkt. Door het vrijgeven van operationele gegevens als ‘open data’ hoeven veel Wob-verzoeken om statische gegevenstabellen niet meer te worden gedaan. Het continu beschikbaar maken van documenten opent mogelijkheden die nu volledig onbenut blijven.

Actieve burgermacht
Om een lekkende overheid tot stand te brengen, staat ons een combinatie voor van een WikiLeaks-achtig platform en het gebruiksmodel van sociale media. De overheid lekt dan permanent informatie naar een online platform waarin een veelheid van burgers en journalisten participeert. Een actieve burgermacht, die het controleren van bestuur uit de handen neemt van zogeheten ‘specialisten’ en dit tot een collectief proces maakt. Een actieve burgermacht die zelf nieuwe specialismen definieert, buiten de grenzen die nu bepaald worden door de representatieve aristocratie.

Een lekkende overheid maakt een klokkenluidersite tot boodschapper van zwaar verouderd, oninteressant nieuws. De lekkende overheid die wij voorstaan is het begin van een politiek systeem dat fungeert als gedeeld platform en als publiek domein. Waarin een actieve burgermacht terrein op de specialisten wint, en de muren van de Tweede Kamer afbreekt tot een plek onder vele plekken.

Hier worden burgers niet langer een instrument van de politiek, maar de politiek een instrument van burgers. Het is nu aan ons, ontwerpers, journalisten en kunstenaars, om de middelen te ontwikkelen om de lekkende overheid werkelijkheid te maken.

Designcollectief Metahaven (Vinca Kruk & Daniel van der Velden), beeldend kunstenaar Jonas Staal en journalist Brenno de Winter doen in het kader van de masterclass Curating Reality. New tools for investigative journalism van het Mediafonds en het Sandberg Instituut onderzoek naar hervormingen van de Wet openbaarheid van bestuur.

Dit artikel is ook gepubliceerd in 609, het magazine van het Mediafonds.

6 reacties

  1. Davied schreef op 14 april 2012 om 07:13

    Er is een verschil tussen een transparante overheid en een lekkende overheid. Ik denk dat ook jullie dat eerste willen, niet dat tweede. Door echter de term “lekkende overheid” te gebruiken zouden mensen kunnen denken dat je een onbetrouwbare overheid wil.

    Zie ook mijn blog over bewuste en onbewuste openheid: http://www.volkskrant.nl/vk/nl/6164/Overheid-2-0/article/detail/3149000/2012/02/01/De-overheid-open-waar-het-kan-en-besloten-waar-het-moet.dhtml

  2. Ik snap nooit waarom overheden zo terughoudend zijn in het verstrekken van informatie. Je krijgt daardoor juist het idee dat de overheid voortdurend wat te verbergen heeft voor zijn eigen burgers. Het zorgt dus juist voor argwaan van mensen tegenover de overheid.

    Vorig jaar ook een hele uitspraak van minister Donner tijdens de persvrijheidslezing over het maken van wetten: “Dat is net als met worsten, daarvan wil je ook niet weten hoe ze gemaakt worden.” Jawel, een minister die wetten gelijk stelt aan worsten. De vergelijking gaat bovendien mank, want legio mensen willen weten wat er in de worst zit die ze eten. Zie de veel besproken uitzending van Keuringsdienst van Waarde over filet americain. Zo’n uitspraak is ook funest voor het vertrouwen in de overheid die zichzelf afficheert als een louche worstenmaker.

  3. Ik denk niet dat de overheid bewust moet gaan lekken, of zomaar documenten over de schutting gooien. Je ziet al snel door de bomen het bos niet meer. En je mag van burgers best verwachten dat ze ergens moeite voor doen.

    Zo’n Noors systeem, daar voel ik veel voor. Dat bespaart iedereen uiteindelijk veel tijd. Wobben is als schieten met hagel. Men wil je niet vertellen welke documenten er zijn, dus vraag je maar veel op, waardoor het weer meer werk wordt en je een enorme lading documenten terug krijgt, dus ook weer meer werk voor mij. Ik zou veel gerichter willen vragen.

    Dat neemt niet weg dat ik een Nederlandse WikiLeaks van harte toejuich. De bestuurscultuur is zo gesloten hier, dat ik dat niet snel zie veranderen. Als je openbare stukken niet linksom kan krijgen, dan maar rechtsom.

  4. Alper schreef op 18 april 2012 om 13:58

    We zien er meer in om de processen van de overheid by default open te maken zodat je niet hoeft te lekken of te Wobben. Dit kan van alles zijn , tegenwoordig genereert bijna alles digitale data van de begroting, tot en met de vuilnisophaaldagen.

    Als we die kunnen vrijgeven met hulp van de overheid, komen we samen tot een transparanter resultaat.

  5. EP schreef op 19 april 2012 om 15:35

    Openheid wordt in dit artikel wel vrij ver doorgevoerd. Je kunt er natuurlijk voor kiezen om bijvoorbeeld alle email conversaties van alle ambtenaren openbaar te maken. Dit zou bijvoorbeeld gelijk duidelijk maken als er ergens belangenverstrengeling plaatsvindt. Of toch niet? Is zo’n openheid daarmee een middel om belangenverstrengeling tegen te gaan? Lijkt me niet: de ondeugende gesprekken vinden dan gewoon in achterkamertjes plaats. Wat ik maar wil zeggen: het is belangrijk om deze discussie de nuance aan te brengen, want ik denk niet dat een 100% open overheid zijn doel bereikt. Eens met wat Davied zegt.

  6. Metahaven schreef op 3 mei 2012 om 12:01

    Een lekkende overheid houdt in dat bestuurders en burgers continu over dezelfde informatie kunnen beschikken, met uitzondering van de weinige stukken die om een zwaarwegende reden beschermd blijven onder een vernieuwde Wob. Zoals Dimitri Tokmetzis terecht aangeeft, is Nederlands bestuur erg ontransparant (ook al worden we door onszelf wel eens vergeleken met Scandinavië). De door Alexander Pleijter aangehaalde uitspraak van Donner is even hilarisch als typerend voor deze cultuur. Uiteraard klopt ook wat EP hier schrijft—het gesprek onder vier ogen zal bij een lekkende overheid gewoon elders gevoerd worden. Maar bij bestuur wordt er uiteindelijk altijd gedocumenteerd. In die stroom van documenten moet de lekkende overheid permanent inzicht geven. Het gaat ons om een radicaal transparante overheid, zoals daar ook in IJsland plannen voor zijn. Dit idee is goed voor journalisten, maar vooral voor burgers:
    “The rule will become that government publishes all documents publicly by default, for instance in an online database. Then, any documents which are not published can be at least listed along with information about why it has been held back, and FOI requests can be made for those documents specifically.”
    Zie http://immi.is/images/8/8c/2012-04-15_IMMI_status_report.pdf

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Meer over Analyse (75 van 94 artikelen)
Peter Vandermeersch (49), de nieuwe hoofdredacteur van NRC Handelsblad - Foto Vincent Mentzel


Hoofdredacteur Peter Vandermeersch biedt zijn excuses aan voor de berichtgeving in NRC Handelsblad kort ...