Niet inhoud, maar medialogica domineert premiersdebat

Afgelopen zondag 26 augustus kruisten de lijsttrekkers van de grote partijen voor het eerst de degens in het ‘premiersdebat’ van RTL4. Het belang van zulke debatten is groot, al was het maar omdat het verloop en uitkomst van de debatten een week lang het nieuws en de toon van het nieuws bepalen.

Daags na het debat vonden we maar liefst 23 artikelen over het debat in de vijf grootste landelijke dagbladen. Debatten vormen een belangrijk platform om grote groepen kiezers te bereiken en te informeren over de standpunten van de partijen. Toch overheerste niet de visies van de verschillende partijleiders de inhoud van de berichtgeving over het debat, maar de vraag ‘wie heeft er gewonnen?’ Hoe kan dat?

Door het belang dat media hechten aan kijkcijfers wordt er een te grote nadruk gelegd op entertainment, dat ten koste gaat van de inhoud. Om ervoor te zorgen dat de politieke standpunten helder worden tijdens het debat, is het van belang dat de politici de tijd krijgen om deze uit te dragen.

Weinig spreektijd

In het RTL-debat moesten zij dit veelal doen in statements van hooguit een minuut. Nu was dit van tevoren bekend dus kon een strak verhaal worden ingestudeerd. Echter, ook tijdens de daadwerkelijke debatten over de thema’s is het van belang dat men de kans krijgt een visie neer te zetten. In onderstaande tabel geven we een overzicht van de spreektijden van de politici per onderwerp tijdens het debat. Tevens kijken we naar het aantal onderbrekingen.

In totaal komt Rutte het meest aan het woord van de vier potentiële premiers van het land. Dit komt doordat hij vaker werd uitgedaagd door de opponenten dan de anderen. De overige drie partijleiders komen nagenoeg even vaak aan het woord; gemiddeld zo’n drie en een halve minuut per inhoudelijk onderwerp. Op het punt van leiderschap wordt aanzienlijk minder gediscussieerd.

Interessant is ook het aantal interupties per politicus. Roemer wordt veruit het meest onderbroken tijdens het debat, maar liefst 22 maal. Wilders wordt slechts 4 maal in de rede gevallen.

De rol van debatleider Frits Wester

Dit brengt ons op de rol van de debatleider. Zoals Roderik van Grieken stelt in zijn boek ‘Een feest van de democratie’ dient een debatleider zich op de achtergrond te houden en het debat te faciliteren. Kijken we echter naar de interrupties, dan zien we dat van de 53 interrupties er meer dan de helft afkomstig zijn van de debatleider. Daar komt bij dat Wester aanzienlijk vaker de SP-leider interrumpeerde dan de andere partijleiders.

Bij het faciliteren van het debat, zo stelt Van Grieken, dient de debatleider te functioneren als een scheidsrechter bij een voetbalwedstrijd. De match moet goed verlopen, maar de scheids hoeft niet zelf te scoren. Toch zien we aan sommige fragmenten dat Frits Wester zelf meer uit is op een doelpunt dan dat hij het spel overlaat aan de spelers.

Zo vroeg hij Roemer opeens een antwoord te formuleren in het Engels, omdat er in de media twijfel zou heersen of Roemer zijn talen wel goed sprak: “Ik geef u graag alle gelegenheid om die twijfel hier weg te nemen, voor eens en voor altijd. (…) ik vraag u in het Engels te antwoorden.” Roemer reageerde laconiek: “En als er geintjes over gemaakt worden wat tolken etc. allemaal gezegd hebben; dat mag best, ik lach er met u ook om. Maar we gaan hier geen quizje spelen.”

Aan het einde van het debat lokt Wester een reactie uit van Roemer om hem daarna af te kappen. “Met z’n allen of niet. Meneer Roemer u lacht erbij want u ziet de bui ook al hangen hè?”, zegt Wester wanneer Wilders heeft gesteld dat hij alleen salaris wil inleveren als iedereen dat doet.” Roemer reageert: “Wij doen het allemaal al jaren, en ik ben er ontzettend blij mee dat wij dat doen.” Wilders reageert hierop met: “Maar u geeft toch aan de partij?” Voor Wester is het nu voorbij “Ja, dat verhaal kennen we”, stelt hij. Roemer probeert nog “Nou, laat ik hier dan een nieuwtje brengen, want dat is niet alleen van de partij”, maar Wester kapt hem af : “Nee, meneer Roemer we zijn klaar met de ronde.”

Debat domineert het nieuws

Hoewel de rol van de debatleider afgelopen zondag zeker niet doorslaggevend is geweest, zien we wel dat het optreden van Frits Wester niet louter faciliterend van aard was en hebben afgeleid van waar een debat om zou moeten gaan, namelijk de inhoud. Zoals gezegd blijft een debat nog dagenlang het nieuws domineren, meestal tot het volgende debat. Ook hier was dit het geval. De afgelopen dagen vonden we maar liefst 44 artikelen over het debat in de vijf grootste landelijke dagbladen.

De toon van het nieuws werd ook gezet: Roemer is de grote verliezer. Niet alleen kwam dit in alle berichten naar voren “Een steunbeer die soms aarzelt” (de Volkskrant, 27 augustus 2012), ook bleef dit nieuws de dagen erna van groot belang. Zo analyseerde Frits Abrahams in NRC Handelsblad op 28 augustus: “De afbladdering van Roemer leek begonnen. Hij was nerveus en kon zich als enige niet goed staande houden in het debat. Hij liet tegen Rutte kansen liggen en zijn Nederlands klonk steeds onbeholpener, terwijl hij aan zijn Engels al niet eens meer durfde te beginnen.”

Deze trend werd helemaal duidelijk in het NOS Journaal van 29 augustus. In de ruim 4 minuten dat het item duurde, ging het met name over de stand van de SP in de peilingen. Met de SP, aldus Dominque van der Heijden, ‘gaat het duidelijk de verkeerde kant op’. Een inhoudelijk standpunt werd er in deze 4 minuten niet gemaakt. Verder dan de strategische uitspraak van Rutte dat hij de linkse partijen PvdA, SP en GroenLinks niet aan een meerderheid zal helpen, kwam het niet.

De debatten zijn voor de politici van enorm belang. Echter, in tegenstelling tot waar het in een democratie om zou moeten gaan, de inhoudelijke standpunten helder maken, gaat het in de debatten om goed overkomen. Dit kan met vlotte oneliners en vliegen afvangen van de tegenstanders of van de debatleider. Roemer zei het zelf in het NOS Journaal: “We zijn hetzelfde gebleven, ons programma is hetzelfde gebleven.” Toch gaat hij het anders doen. Hij zegt dat het betekent dat hij “misschien wel wat minder aardig moet blijven.” Met andere woorden, de inhoud wordt ondergeschikt gemaakt aan de vorm. Niet de inhoud maar de medialogica beheerst de campagne.

Samen met de omroep HUMAN doet de Nederlandse Nieuwsmonitor onderzoek naar de medialogica tijdens deze verkiezingen. De resultaten zullen worden gepresenteerd in een documentaire eind september.

Maurits Denekamp

Maurits Denekamp werkt als onderzoeker voor de Nederlandse Nieuwsmonitor.

Alle artikelen van Maurits Denekamp op De Nieuwe Reporter.

  • Hein Albeda

    veel te veel aandacht voor de vorm. Binnenkort kijken we de debatten net het geluid uit. Weten we toch wie er won!

  • K. Tokaya

    Goed geturfd! Bij het debat van gisteravond -eveneens bedroevend van inhoudelijk niveau- raakte ik razend benieuwd naar de score van tussenshots van de debaters. Voor de vuist weg gaf de regisseur Wilders de meeste aandacht: tijdens de verhalen van zijn tegenstanders werd hij aan de lopende band kort getoond. Hoe sturend is dat in de meningvorming omtrend dit debat?

  • http://www.nieuwsmonitor.net Joep Schaper

    Bedankt voor het compliment, K. Tokaya! De afgelopen twee debatten hebben we ook geanalyseerd. Het rapport is te vinden op

    http://nieuwsmonitor.net/n/146/Verkiezingsdebatten_in_tijden_van_medialogica