Project X Haren en de media (7)

Media moeten niet bang zijn voor zelfonderzoek

Gelukkig, er komt weer een onderzoekscommissie die gaat evalueren hoe het allemaal zo mis kon gaan, ditmaal in Haren. Dat is een gebruikelijk ritueel na crises, rampen en grote ordeverstoringen. De centrale vraag is altijd of de autoriteiten wel adequaat hebben gereageerd op de crisissituatie. Dat is ook waar de aandacht bij de presentatie van het rapport vaak een jaar later naar uitgaat: wie heeft gefaald? En als het tegenzit kan de verantwoordelijke bestuurder, mede onder druk van de media, zijn biezen pakken.

Het onderzoek als reinigingsritueel. Maar wat opvalt in al die onderzoeksrapporten is dat de rol van de media wel als een soort gegeven ter sprake komt, maar niet wordt geëvalueerd. Toen afgelopen voorjaar het rapport uitkwam van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid over de brand in Moerdijk in januari 2011 logen de koppen in de kranten er niet om: zo’n beetje iedereen had gefaald. Chemie-Pack had de veiligheidsregels overtreden, Moerdijk hield te weinig toezicht en de omwonenden raakten verontrust door tegenstrijdige informatievoorziening.

Media ontbreken vaak in onderzoeken

Iedereen had gefaald, behalve de media zelf, want die kwamen niet in het rapport voor. Terwijl het toch de media waren die van de brand in no time een grote ramp hadden gemaakt met angstaanjagende berichten over gifwolken en honderden mensen met ernstige gezondheidsklachten een boodschap waar uiteindelijk niets van is overgebleven.

Zo gaat het meestal: een serieuze evaluatie van de berichtgeving op grond van gedegen onderzoek ontbreekt. Hooguit beschrijft men het ‘mediabeeld’ om vervolgens de autoriteiten te verwijten, zoals in het Moerdijk-rapport, dat zij die foutieve berichten in de media niet meteen hebben gecorrigeerd.

Dat is toch merkwaardig. Gevreesd moet worden dat de geschiedenis zich bij de onderzoekscommissie ‘Haren’ onder leiding van Job Cohen weer herhaalt. Want in de onderzoeksopdracht staat wel dat de sociale media aan bod komen, maar de professionele nieuwsmedia ontbreken. Terwijl een evaluatie van die media toch niet onbelangrijk is gezien de discussie over de ‘uitnodigende’ dan wel ‘ophitsende’ rol van allerlei radio- en televisieprogramma’s en cameraploegen ter plekke.

‘Wij doen slechts verslag van wat er gebeurt’

De reactie van de media op de kritiek is net zo voorspelbaar als het ritueel van de onderzoekscommissie: ‘dit was gewoon nieuws’ en ‘wij doen alleen maar verslag van de gebeurtenissen’. Alsof critici beweren dat de media er dan maar geen verslag van moeten doen. Hoofdredacteur Marcel Gelauff van het NOS Journaal had daags na Haren al zijn oordeel klaar: de NOS is niet verantwoordelijk voor de ellende in Haren. En ook bij andere media werden de eigen straatjes snel schoongeveegd.

In dit soort discussies beroepen journalisten zich altijd op de mythe van de onafhankelijke waarnemer die naar het spel binnen de lijnen kijkt. Dat is een veilige positie want dan kun je nooit worden aangesproken op wat zich binnen de lijnen afspeelt. Maar de media bevinden zich wel degelijk op het speelveld en beïnvloeden het spelverloop. De werkelijkheid is dat de media een machtsfactor van betekenis zijn waar al die andere hoofdrolspelers terdege rekening mee moeten houden.

Verantwoording afleggen

Het enige verschil is dat die andere hoofdrolspelers allemaal verantwoording moeten afleggen, maar de media niet. Daardoor ontbreekt voor de media ook de noodzaak voor onderzoek naar hun eigen functioneren en de reflectie daarop.

Net als het onderzoek van de commissie-Cohen naar het optreden van de bestuurders en de politie zou er een onderzoek moeten komen naar de rol van de nieuwsmedia en naar de interactie tussen de verschillende actoren in deze keten van elkaar versterkende gebeurtenissen. Als dat klaar is, kunnen de media alsnog verantwoording afleggen, maar dan wel op basis van feiten in plaats van gebruikelijke mythen.

Lees ook
Andere artikelen op DNR over Project X Haren en de media.

Peter Vasterman

Peter Vasterman is mediasocioloog (Universiteit van Amsterdam).

Alle artikelen van Peter Vasterman op De Nieuwe Reporter.