medialogica

Argos-TV over 'medialogica'

Medialogica ontrafeld op TV

In zijn verhalenbundel ‘Cannery Row’, over het leven van de inwoners van Monterey, midwest-California, midden vorige eeuw, voerde John Steinbeck de excentrieke plaatselijke arts op. Deze ‘Doc’ was ooit als medicijnenstudent vanuit Chicago een voettocht via Indiana, Kentucky en North-Carolina en Georgia naar Florida begonnen. Hij had last van liefdesverdriet en oververmoeidheid, maar als hij over zijn ware reismotief begon, wilden de mensen hem niet in hun huizen ontvangen. Ze waren bang voor huisvredebreuk of aantasting van eer en levensgeluk van hun dochters.

Pas toen Doc met het leugentje kwam dat hij de voettocht was gestart vanweg een weddenschap, werd hij opeens met open armen ontvangen en kreeg hij overal een bed en een maaltijd aangeboden. Waarop Steinbeck even achteloos als meesterlijk concludeerde: ”Doc still loved true things but he knew it was not a general love and it could be a very dangerous mistress.”

Bloemkolen

Het is een variant van de slogan van een oud-RTL-baas, die eind vorige eeuw, stelde: “Als de mensen bloemkolen willen, dan krijgen ze bloemkolen.”

Dat is de output-zijde van de sector ‘publieke opinie’, die mijns inziens de enige overgebleven superpower op aarde vormt. Minstens zo belangrijk voor deze sector is de input-zijde: die van, onder anderen, de beleidsmakers en hun adviseurs.

Een van de eersten die het grote belang inzag van deze inputzijde, was de Amerikaan Edward L. Bernays, lobbyist voor diverse tabaks- en drank fabrikanten, die ooit Lucky Strike-sigaretten van het label ‘vrijheidsfakkels’ (‘torches of freedom’) voorzag. In zijn boek ‘Propaganda’ schreef hij:

De bewuste en intelligente manipulatie van de gewoonten en de meningen van massa’s is een belangrijk element van de democratische samenleving. Zij, die dit onzichtbare mechanisme manipuleren, vormen een onzichtbare regering, die de enige ware regering van dit land is.

Medialogica

Sinds 1979 heet dat onzichtbare mechanisme Medialogica.
De term dook in dat jaar op in een publicatie van de Amerikaanse wetenschappers David Altheide en Robert Snow. Hun stelling:

Media zijn een sociale kracht in de samenleving die we tegemoet moeten treden als een vorm van communicatie, met zijn eigen systeem van logisch denken. Kortom, een proces met zijn eigen wetmatigheden.

Deze brede definitie had gevolgen voor het fundamentele onderzoek naar de werking van de media. Want in de Verenigde Staten bestudeerden wetenschappers van onder andere de Columbia School of Journalism de media al veel langer op metaniveau, maar de nadruk lag op de werkwijze van de journalistiek en niet op die van het totale krachtenveld.

Met de huidige stand van wetenschap hebben we – onderzoeksjournalisten bij Argos en aan dit project verbonden onderzoekers bij de Universiteit van Amsterdam – de definitie van medialogica als volgt geformuleerd:

Het ontstaan van publieke opinie omdat beleidsmakers, journalisten en consumenten zich bewust of onbewust aanpassen aan de kaders en regels van de media.

Televisieserie over medialogica

Over hoe de wastrommel van de media alle truitjes van kleur doet verschieten, zendt Argos (Human/VPRO) vanaf 19 september elke woensdag om 22.55 op Nederland 2 een 6-delige onderzoeksjournalistieke televisieserie uit. Over het motief voor de serie mag geen misverstand bestaan:

Ervan uitgaande dat controle van de macht nog steeds het uitgangspunt is van het journalistieke ambacht, en waarheidsvinding het doel, dan zijn de uitwassen van het proces waarin publieke opinie wordt gevormd, bij uitstek geschikt voor journalistiek en wetenschappelijk onderzoek.

Het internationale begrip medialogica bereikte Nederland in 2006 nadat er tumult was ontstaan rondom ontsnapte tbs’ers. De regering vroeg advies bij de Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO). Die kwam na wetenschappelijk onderzoek tot de conclusie dat er met TBS niet zo veel aan de hand was, maar wel met de beeldvorming rond TBS. Het wetenschappelijke adviesorgaan concludeerde in 2006, in het rapport ‘Ontsnappen aan medialogica’:

De berichtgeving in de media over tbs-incidenten neemt toe, terwijl het feitelijke aantal incidenten niet stijgt. Hierdoor ontstaat schreef gegroeide beeldvorming die het zicht dreigt te ontnemen op feitelijke praktijken. Als gevolg hiervan kunnen politici onder druk overgaan tot grootschalige systeemaanpassingen, terwijl subtielere maatregelen mogelijk meer effect geven.

Kortom, het aantal ontsnapte tbs’ers nam niet toe, alleen het aantal mediaberichten. En die van de realiteit losgezongen mediawerkelijkheid beïnvloedde de perceptie van de waarheid. Alsof je een kopie van een kopie als origineel beschouwt.

Krasse voorbeelden

Het kan krasser. Er zijn ook voorbeelden van berichten die zo ver van de realiteit afstaan dat we ze moeten beschouwen als kopie zonder origineel.

Dat beeld ontstond toen we bij Argos voor onze 6-delige documentaireserie bezig waren met het onderzoek naar de vermeende rellen in Goudse wijk Oosterwei in 2008, rellen waar de PVV volgens de peilingen van die tijd profijt van trok, en die Geert Wilders tot de uitspraak verlokten dat het leger terug moest komen uit Afghanistan om Gouda bij te staan.

Maar er waren helemaal geen rellen in Oosterwei. Ja, er had in die tijd wel een overval op een stadsbus plaatsgevonden, maar dat speelde zich af in een andere wijk.

Medialogica in optima forma.

Gouda, de ontsnapte TBS’ers: het zijn zaken die als een handschoen passen op de analyse die de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) destijds maakte. Maar er zijn ook medialogische ontsporingen die beleidsmakers en hun adviseurs veroorzaken. Ook zij, zeg maar vak-K uit de media-arena, slingeren vaak kopieën zonder origineel de wereld in.

Neem het klassieke geval van de aanwezigheid van massavernietigingswapens dat de regering van Bush jr als casus belli verkocht voor de inval in Irak – ze bleken er niet te zijn.

Of neem het verhaal van oud-presidentskandidaat Al Gore over global warming, waarin de gretigheid om zijn boodschap te verspreiden het won van de wetenschappelijke onderbouwing waar het ging om het verband tussen CO2-uitstoot en opwarming van de aarde.

Grote gevolgen

De gevolgen van medialogische processen kunnen groot zijn.
Negatief en positief.

Gouda kreeg vanwege de rellen die nooit plaats hadden een subsidie van tien miljoen euro om de problemen aan te pakken.

Irak kreeg dankzij de niet-aanwezige massavernietigingswapens het Amerikaanse leger op zijn grondgebied.

Al Gore’s ongenuanceerde betoog, entameerde een wereldwijde discussie over de opwarming van de aarde.

En het verdrag van Maastricht – waar ooit zo over is gesteggeld in wandelgangen en op redactievloeren – is nog steeds de basis van wankelend Europa.

Beschermen tegen medialogica

Ontsnappen aan medialogica, dat was de slogan van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling. Voor beleidsmakers en mediaorganisaties heeft ze in het laatste hoofdstuk een serie aanbevelingen.

In zijn algemeenheid vind ik die te vaag voor de beleidsmakers, en te bedilzuchtig voor journalisten. Ontsnappen aan medialogica is ook niet mogelijk, want het is een logisch systeem waar niet aan te ontkomen is – tenzij je de media afschaft. Je kunt je hooguit beschermen tegen de uitwassen.

Een goed journalist doet dat door de ijzeren wetten van de verificatie toe te passen: minimaal twee bronnen onafhankelijk van elkaar raadplegen, gebruik van wederhoor bij beschuldiging.

Voor beleidsmakers en hun omgeving zou er een WOB-paradigma moeten gelden: Stel, ze zouden een procedure op grond van de Wet Openbaarheid van Bestuur aan hun broek krijgen en al hun afspraken, onderliggende documenten en rekeningen moeten overleggen, dan zouden ze dat met schoon geweten moeten kunnen doen. Zo ken ik een omroepbestuurder die nooit een bon declareert, omdat deze, zoals deze persoon dat zo mooi zeggen kan ‘”geen zin heeft om met zijn mond vol tanden de staan als Joep Dohmen (onderzoeksjournalist NRC) mij belt.”

Nou is deze voorzorgsmaatregel misschien wat extreem, maar als alle hoogwaardigheidsbekleders deze gedragscode zouden volgen, zou er beslist minder werkgelegenheid zijn voor onderzoeksjournalisten.

Strikte toepassing van het WOB-paradigma zou er toe leiden dat beleidsmakers altijd een goed verhaal hebben tegenover kwaliteitsjournalisten, en tegen beunhaasjournalisten zouden ze met voldoende dossier voor handen met succes een beroep op de rechter kunnen doen.

Zo ontkom je niet aan medialogica, maar ben je wel tot de tanden bewapend.

Waarom medialogica ontrafelen?

Vraag blijft: wat is het belang om deze processen van medialogica te ontrafelen?

Voor journalisten, omdat wij geacht worden de macht te controleren en er daarom niet aan ontkomen de macht in onze eigen arena te onderzoeken.

Voor beleidsmakers, omdat ze geacht worden het verschil te zien tussen inhoud en vorm, tussen beleid en verpakking, tussen waarheid en gemaakte waarheid. En voor beleidsmakers (vooral in de private sector) voor wie WOB-regels niet bestaan: handel.

Voor kijkers, lezers, luisteraars en kijkers: om beter te begrijpen hoe de mediamachine de wereld vervormt en verandert.

Voor journalisten omdat ze de kuil waarin ze kunnen trappen, beter leren kennen.

Kortom, ontsnappen aan medialogica is niet mogelijk, je kunt je er wel tegen wapenen. Dat vereist enige kennis van de pijlen van het noodlot.
Voorwaar, geen eenvoudige opdracht.
Vrij naar John Steinbeck: “True things could be a very dangerous mistress.”

Uitzending

De onderzoeksjournalistieke serie over Medialogica komt vanaf woensdag 19 september elke woensdagavond op Nederland 2, na Nieuwsuur, om 23.00, in Argos (HUMAN/VPRO). Het zijn zes nauwgezette reconstructies, die aangeven hoe de in de media geschetste werkelijkheid tot stand komt en hoe deze de realiteit van alle dag verandert.

Luister ook naar het hoorcollege van Marc Josten over ‘medialogica’.

5 reacties

  1. Zelfs zonder de Argos uitzending nog te hebben gezien, vind ik het een prijzenswaardige serie. Veel journalisten die kritiek op journalistiek serieus nemen zijn er niet. Zelfs de Raad voor de Journalistiek vinden ze al te lastig.
    Ik hou alleen niet van de term “medialogica”. Oppervlakkig gezien omdat hij hoort bij de wereld van papieren tijgers als de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, inhoudelijk omdat hij een fenomeen ingewikkelder maakt dan het is. Want, als ik de stukken over de Argos Uitzending mag geloven – fout 1, zelf kijken en checken – bestaat “Gouda” vooral uit een keten van journalistieke blunders (overdrijvingen, feiten niet gecheckt, feiten van andere media klakkeloos overgeschreven enz.).
    Dat de meeste politici net zo gehecht zijn aan “fact-free politics” als sommige journalisten aan “fact-free journalism”, is niet een nieuw verschijnsel dat nu plots onder de term “medialogica” hoeft te worden geperst.
    Mijnsinziens verheldert het ook niet om de Amerikaanse inval in Irak op het conto van de “medialogica” te zetten: de neoconservatieven rondom om Bush jr. vonden Sadam Hoessein veel gevaarlijker dan Osama’s Al Quaeda en zetten de feiten naar hun hand om die oorlog te rechtvaardigen. Wat de media daar over rapporteerden, deed eigenlijk niet terzake hoewel het wel hielp dat een groot deel van de journalisten het lieten afweten.
    Uiteindelijk gaat het om de feiten – of een zo precies mogelijke benadering ervan. Journalistiek moet dat tot doel hebben. En dus niet de verkoop van de krant of “spannende televisie” zoals bij DWDD, P&W of K&vdB.

  2. marc josten schreef op 20 september 2012 om 17:14

    Beste Hugo, uiteraard ben ik verheugd met je bijdrage en deel ik grote delen van je analyse. Jammer alleen dat je de wetenschappelijke discussie in het hokje van ‘ de papieren tijgers’ plaatst. Door het logische proces van de media alleen van de journalistieke kant te benaderen en andere relevante actoren zoals beleidsmakers en hun adviseurs buiten te sluiten, mis je m.i. een belangrijk deel van de dynamiek waarin publieke opinie ontstaat.
    Overigens heb ik nergens beweerd dat medialogica een nieuw begrip is (zie tekst en hoorcollege).
    To be continued!
    Marc Josten

  3. Goed initiatief , maar jammer dat Argos in dit verband niet de rol van de Maffia in de media heeft onderzocht en geanalyseerd.
    De figuur de Maffia-journalist is kennelijk toch nog steeds een te groot Taboe ( of gevaar) in Nederland voor onderzoekers en/of journalisten.

    Zie:” De Slag om de Maffia-weblog tussen Steve Brown en de immens Machtige Media-Maffia.”

    http://stevenbrownsblog.wordpress.com/2012/09/18/de-slag-om-de-maffia-weblog-tussen-steve-brown-en-de-immens-machtige-media-maffia/

  4. Hallo Marc,
    De uitzending nu gezien. Goed gemaakt, spannend om naar te kijken. Kortom: uitstekende reconstructie.
    Kern blijft vanzelfsprekend de relbelustheid van De Telegraaf onder Paradijs waarbij feiten van ondergeschikt belang zijn; en de slome volgzaamheid van het Journaal in deze en andere zaken. Over de PVV-politici hoeven we het niet te hebben; veel erger zijn de conformisten van VDD en CDA zoals te zien in het optreden van Griffith.
    Met de term “papieren tijgers” bedoelde ik meer de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling en andere adviesorganen die zich met regelmaat in dikdoenerige bewoordingen uitlaten over ‘De Media’ zonder dat er – gelukkig – ooit nog wat met hun adviezen gebeurt. Van de wetenschap van journalistiek en communicatie heb ik geen hoge pet op overigens; dat sluit goede studies natuurlijk geenszins uit.
    Ik ben benieuwd naar de volgende Argos TV editie.
    groeten, Hugo

  5. ronald schreef op 18 oktober 2012 om 01:05

    De politieke partijen die de Bilderberg conferenties bezoeken zijn de grootste en machtigste partijen. Mensen die een bedreiging vormen voor plutocratie, worden door de heersende elite ingepalmd, geïsoleerd of desnoods vermoord (zoals Pim Fortuyn). Technisch gezien leven we in een democratie, maar wat veel mensen zich niet realiseren is dat het politieke spel een doorgestoken kaart is. De echte keuzes worden gemaakt achter gesloten deuren , het volk mag kiezen op de uitkomsten die allang bepaald zijn.

    Waarom onderzoekt Argos niet wat er werkelijk aan de hand is?
    Bijvoorbeeld:
    Hoe groot is de macht van lobby en PR?
    Welke macht heeft de financiële sector (o.a. Goldman Sachs) en farmaceutische industrie achter de schermen?
    Waarom geen uitzending over de Bilderberg Groep?
    Waarom geen uitzending over fractioneel bankieren en grootschalige fraude die bankiers plegen door geld en rente (en inflatie) uit het niets te creëren?
    Waarom geen vergelijking tussen onze economie met de Euro en landen als Denemarken, Zweden en Noorwegen?
    Waarom geen aandacht voor de economische situatie in IJsland ?
    Waarom geen reportage Reuters en Associated Press? Hoe komt nieuws tot stand? Welke bronnen worden geraadpleegd en gecheckt?
    En waarom geen onafhankelijke journalisten en wetenschappers aan het woord over bovenstaande onderwerpen?

    Argos blijft liever bij futiliteiten met weinig context en diepgang.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Meer over Achtergrond (27 van 49 artikelen)
BUZZICOON


In het project deBuzz werken Omroep Gelderland en De Gelderlander gebroederlijk samen ...