biografie van Laurens ten Cate

Messias in de provincie

Laurens ten Cate (1922-1984) geniet enige faam omdat hij als hoofdredacteur van de Friese Koerier in 1966 betrokken raakte bij Nieuw Links, de vernieuwingsgroep binnen de PvdA waartoe André van der Louw, Han Lammers en Arie van der Zwan behoorden. Met het geruchtmakende pamflet Tien over Rood trachtten zij Joop den Uyl een meer linkse koers te laten varen.

Voordat hij als journalist terugkeerde naar de provincie waar hij geboren was, maakte Ten Cate naam als journalist bij Het Vrije Volk. Vooral zijn succesvolle zoektocht om Zwart Front-leider Arnold Meijer op te sporen terwijl dat de Nederlandse justitie niet lukte, dwong groot respect af.

Oorlogsgeheim

In zijn onlangs verschenen beknopte biografie door Ayolt de Groot staat ‘een ongemakkelijk oorlogsgeheim’. Tot nu toe stond in elk artikel over Ten Cate dat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog rechten studeerde in Utrecht en daarmee ophield omdat hij moest onderduiken. De Groot ontdekte echter dat Ten Cate in april 1943 de zogenaamde Loyaliteitsverklaring aan de bezetter had getekend. Dat had met name in Utrecht enige betekenis, omdat slechts 12 procent van alle studenten die collaborerende verklaring tekenden. Om aan die schandvlek te ontkomen, heeft hij zijn studie nooit meer hervat, zodat hij na de oorlog ook niet de tijdelijke uitsluiting van de ‘tekenaars’ hoefde te ondergaan. Sterker nog, hij kwam zo niet in de zuiveringsarchieven terecht.

Op zichzelf is die Loyaliteitsverklaring geen wereldschokkende misstap van Ten Cate, maar zoals de biograaf terecht opmerkt, het zal wel zijn keuze voor de journalistiek bepaald hebben. Want daar had je geen diploma voor nodig. Toch is het jammer dat De Groot niet meer met dit gegeven doet. In hoeverre heeft de socialistische Ten Cate als journalist en zeker later als hoofdredacteur en columnist voor de Haagse Post en de VPRO zich laten leiden door deze jeugdzonde? Was zijn zoektocht naar Arnold Meijer een overmoedige daad van een leerling-journalist geweest en hield hij zich als gevestigde journalist in kwesties als De Drie van Breda of de Aantjes-affaire gedeisd, uit angst dat iemand zijn loyaliteitsverklaring ter sprake zou brengen? We weten het niet.

Netwerkje van ‘knippers’

Ten Cate zag er met zijn baard en lange postuur uit als Domela Nieuwenhuis en omdat hij een stem had als een bronzen klok was hij een veelgevraagd spreker en werd hij interviewer voor het wekelijkse VARA-televisiepraatgramma Thuis bij. In 1967 trad hij toe tot het partijbestuur van de PvdA. Niemand vond het vreemd dat hij bij alle lezingen en happenings met een camera om zijn nek liep en als een multimediale journalist avant la lettre verslagen van die bijeenkomsten voor de Friese Koerier schreef. Hoewel deze krant maar twintigduizend abonnees had (die hij claimde allemaal bij naam te kennen), werden Ten Cates commentaren in Den Haag gretig gelezen. Een netwerkje van officiële en niet-officiële ‘knippers’ zorgde ervoor dat als een politicus in zijn artikelen werd genoemd, een knipsel naar diegene toegestuurd werd.

De Groot besteedt veel aandacht aan de interne partijstrubbelingen. Ten Cate ontpopte zich na de discussies over de Maagdenhuisbezetting in Amsterdam al snel als een van de grootste criticasters van Nieuw Links; ‘ooit waren het de horzels in het vlees’, nu zijn het ‘de ratten op de trap naar de macht’.

Door ongeluk en toeval ging het vanaf die tijd slecht met hem. Eind 1969 bekokstoofde hij in zijn eentje de fusie met de Leeuwarder Courant: de man die een maand daarvoor nog voor transparantie in leiderschap pleitte, had nu zonder medeweten van wie dan ook zijn krant doen opgaan in de concurrent. In 1972 kreeg hij een ernstig verkeersongeluk waarvan hij nooit helemaal herstelde, in 1977 scheidde hij en trouwde met de 25 jaar jongere Esther Saartje Gosschalk. Het huwelijk duurde niet lang. Op 7 april 1984 trof een buurvrouw de 61-jarige Laurens ten Cate dood aan in zijn vrijgezellenflat.

Bergafwaarts

Niet alleen met het leven van Ten Cate ging het bergafwaarts, ook met deze biografie loopt het niet helemaal goed af. Naar het einde toe verliest de biograaf zich in een web van opinies die hij door middel van interviews nu en uit de knipselmap heeft verzameld. Zo beweert De Groot in commissie dat redacteuren van de Leeuwarder Courant altijd heel laat hun kopij inleverden omdat ze dan nog even snel de primeurtjes van de Friese Koerier konden meepikken. Dat is typisch een praatje voor bij de borrel na het zakken van de krant, maar niet om zo zonder eigen onderzoek in een verder sympathieke biografie op te nemen.

Ayolt de Groot, Laurens ten Cate. Portret van een socialistisch journalist. Uitgeverij Bert Bakker, 183 blz., ISBN 978-90-351-3831-5, €19,95.

Deze recensie verscheen ook op Persinnovatie.nl.

Hans Renders

Hans Renders is hoogleraar Geschiedenis en Theorie van de Biografie en sedert 2004 directeur van het Biografie Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen.

Alle artikelen van Hans Renders op De Nieuwe Reporter.