Wob-uitspraak Hoge Raad is een overwinning voor de democratie

De journalistiek heeft een klinkende overwinning geboekt op de overheid. Vandaag maakte de Hoge Raad bekend dat gemeentes geen leges mogen heffen voor het leveren van informatie naar aanleiding van een Wob-verzoek. Daarmee wordt gemeentes een belangrijk wapen uit handen geslagen om Wob-verzoeken van journalisten te traineren.

Het was  de afgelopen jaren een beproefde strategie van Nederlandse gemeentes: journalisten om forse vergoedingen vragen als zij via de Wob (Wet openbaarheid bestuur) een verzoek deden om gemeentelijke documenten in te zien. Zeker voor freelance journalisten wierpen ze zo een forse financiële barrière op om aan documenten te komen die gemeentes niet uit eigen beweging wilden geven.

Geen verrassing

De uitspraak van de Hoge Raad komt eigenlijk niet als een verrassing. Eerder oordeelden rechters meestal ook al dat gemeentes geen leges mogen heffen op Wob-verzoeken van journalisten. In 2010 deed de rechtbank ’s-Gravenhage bijvoorbeeld een uitspraak in een zaak die onderzoeksjournalist Brenno de Winter had aangespannen tegen de gemeente Kaag en Braassem. De rechtbank besloot dat de gemeente hem geen leges in rekening had mogen brengen voor het nemen van een beslissing over zijn Wob-verzoek.

Bovendien schreef advocaat-generaal IJzerman in juli 2012 de Hoge Raad in een officieel advies dat het sturen van nota’s voor het opleveren van documenten na een Wob-verzoek in strijd is met de Gemeentewet.

RTL Nieuws

Dat de Hoge Raad zich over de kwestie heeft gebogen is te danken aan RTL Nieuws. In 2008 diende de researchredactie van RTL Nieuws Wob-verzoeken in bij alle gemeenten om zicht te krijgen op het declaratiegedrag van burgemeester en wethouders. 25 gemeentes stuurden vervolgens rekeningen voor het opzoeken van die documenten. RTL Nieuws weigerde die te betalen. Enkele rechtszaken volgden.

In de zaak tegen de gemeente Landgraaf kreeg RTL Nieuws gelijk van de rechtbank Maastricht: de gemeente mag geen kosten in rekening brengen oordeelde de rechter. Maar in de zaak tegen de gemeente Leerdam deed de Haagse rechtbank de opmerkelijke uitspraak dat het vragen van leges door gemeentes wel door de beugel kon.

Definitief duidelijkheid?

Nu heeft de Hoge Raad definitief voor duidelijkheid gezorgd. Een gemeentebestuur mag alleen leges heffen voor geleverde diensten met een persoonlijk belang, dus bijvoorbeeld voor het leveren van een paspoort. Daar is bij Wob-verzoeken geen sprake van, volgens de Hoge Raad.  Derhalve is er geen wettelijke grond om leges te mogen heffen op Wob-verzoeken. De enige kosten die een gemeente in rekening mag brengen zijn de kosten van het maken van kopieën van documenten.

Volgens Wob-specialist Roger Vleugels is dit een zeer belangrijke uitspraak van de Hoge Raad:

Kosten in rekening brengen voor Wob-verzoeken mag niet, mocht nooit, kent geen rechtsgronden. Gebeurde dus ook nooit. Totdat een jaar of 6 geleden op voorspraak van de Vereniging Nederlandse Gemeenten een aantal gemeente dit wel gingen doen. Obstructie. Ik heb voor RTL Nieuws hier proefprocessen tegen gevoerd. Met nu als resultaat: de bevestiging dat het inderdaad niet mag. Zeer principiële uitspraak, blijkt uit de motiveringen.

Voor de gemeentes kan de uitspraak van de Hoge Rood nog een vervelend, financieel staartje hebben. Roger Vleugels: “RTL Nieuws zal de onterecht geïnde bedragen, totaal meer dan 10.000 euro, gaan terugvorderen.”

Ook Brenno de Winter, die verschillende Wob-conflicten uitvocht met gemeentes, is van plan om gemeentes aansprakelijk te stellen. Hij wil ook de uren die hij heeft gestoken in rechterlijke procedures vergoed krijgen en wellicht ook strafrechterlijke stappen ondernemen, zo schrijft hij op Villamedia.nl:

Maar nu is het mijn beurt. Ik heb honderden uren moeten spenderen om van de leges af te komen en al die uren zijn niet betaald. Dat hakt er bij een freelance journalist financieel in. Ik ga betaalde leges die nog open staat terug vorderen en ga gemeenten aansprakelijk stellen voor de verloren arbeidstijd. Natuurlijk eerst een proefproces om uiteindelijk alles terug te halen. Ook ben ik met een advocaat aan het uitzoeken of vier ambtenaren strafrechtelijk te vervolgen zijn, omdat zij dreigden mij economisch hard te treffen als ik toch informatie zou willen.

Overwinning

De Vereniging Nederlandse Gemeenten laat weten blij te zijn “met de duidelijkheid over de legesheffing voor Wob-verzoeken”. De vraag is hoe gemeend die blijdschap is, want voorheen moedigde de VNG gemeentes aan om leges te blijven heffen, ondanks rechterlijke uitspraken die dit verboden. Bovendien pleitte de VNG er in 2012 nog voor om in de Wob vast te leggen dat gemeentes geld mogen vragen voor het in behandeling nemen van Wob-verzoeken.

De uitspraak van de Hoge Raad is voorlopig in elk geval een overwinning voor de journalistiek. En voor de democratie. Want overheids informatie is voortaan weer een stukje makkelijker op te vragen. Hoewel het traineren van Wob-verzoeken op andere manieren ongetwijfeld door zal gaan.

ADVERTENTIE

Alexander Pleijter –

Alexander Pleijter is hoofdredacteur van De Nieuwe Reporter en lector 'journalistiek & innovatie' aan de Fontys Hogeschool Journalistiek in Tilburg. Ook blogt hij op zijn persoonlijke weblog Toekomst van de Journalistiek.

Alle artikelen van Alexander Pleijter op De Nieuwe Reporter.