Sociale media checken in 30 minuten: 8 tips

Binnen dertig minuten sociale media checken? Henk van Ess van VVOJ Medialab schreef voor de Amerikaanse publieke omroep PBS een handleiding, gebaseerd op een workshop die hij gaf bij RTL Nieuws.  Voor DNR een uitgebreidere versie met acht tips die voorkomen dat je dezelfde fouten maakt als The Guardian, de Volkskrant of Michael Moore.

Speelde paus Franciscus echt een belangrijke rol in de Vuile Oorlog in Argentinië? Verslaggevers stelden direct na zijn verkiezing dat ze dit konden bewijzen.  Ze publiceerden foto’s van dictator Jorge Videla met een kardinaal die Jorge Bergoglio zou zijn, de recent gekozen paus Franciscus.

ogg.jpg

Nog geen twee uur nadat de witte rook was verdwenen, deed het gerucht over het vermeende foute verleden van de nieuwe paus de ronde. Honderden mensen, onderwie verslaggevers, tweetten een link naar een artikel uit 2011 in The Guardian: “The Sins of the Argentinian Church.”

 

Blogs namen hetzelfde verhaal over. Documentairemaker Michael Moore stuurde een link de wereld in van een foto van Videla met een kardinaal, die de paus zou zijn. Voor sommige kranten, waaronder de Nederlandse Volkskrant, waren deze tweets voldoende om het verhaal te publiceren. ‘Paus nu al in opspraak’, schreef de Volkskrant twee dagen later.

Alleen, de feiten klopten niet.  Uiteindelijk moest iedereen het verhaal rectificeren. Moore trok zijn tweet in, The Guardian corrigeerde het twee jaar oude artikel waarin Bergoglio was genoemd, en de Volkskrant verontschuldigde zich voor het gebruik van de verkeerde foto’s.

Wat ging er mis? Het simpele antwoord: verslaggevers namen te weinig tijd voor de controle van hun bronnen. Tijdsdruk kon dit keer geen excuus zijn omdat binnen 30 minuten met zekerheid was te stellen dat de foto’s niet klopten. Tijd voor een handleiding “Check bronnen in sociale media”.

1. Controleer de oorsprong van de bron

Via tools

Een wijd verbreid misverstand is dat met een hashtag, bijvoorbeeld #pope, vanzelf de originele bron is terug te vinden van een te verifiëren bericht – als je maar lang genoeg terugbladert. Vaak gebruikt de oorspronkelijke auteur geen of een andere hashtag. Daarom is het van belang ook  de link of bewering te controleren. Dat kan op allerlei manieren. Gaat het om een link, dan helpt het tooltje  Backtweets

Je ziet nu dat het 23 keer is geciteerd, het betreft wel uitsluitend recente citaten. Ik weet nu dat de bovenstaande tweet in de wereld is gebracht door  J. Bradford Delong

Matt Seaton was de eerste journalist die het overnam. Hij is New York-based editor of the Guardian. Ik zie dat ook Anna Masera, sociale media redacteur van de Italiaanse krant La Stampa, het bericht van Seaton heeft geretweet.

In hetzelfde tooltje kan ik op “More Tweets” drukken en zie een archief van maar liefst 5.840 tweets . Het blijkt dat de link al maanden discussies opleverde en deels gingen die over het waarheidsgehalte van het artikel.

Zou het niet zijn gegaan om een link, maar bijvoorbeeld om een ooggetuige die beweert iets als eerste te hebben gezien, dan helpt geavanceerd zoeken in Twitter. Probeer de mogelijke plaatsnaam in te vullen en een trefwoord. Of ga naar Spiggler als je de precieze lokatie kent, zoals bijvoorbeeld straatnaam.

Via eigen waarneming

Het verhaal in The Guardian stond in de rubriek Commentaar van de krant. Het betrof dan ook een mening, geen feitelijk nieuwsverhaal.

2. De macht van het getal?

Het aantal tweets vertelt op zich weinig over de betrouwbaarheid van een verhaal of feit. Denk bijvoorbeeld aan het nep-Amber Alert dat duizenden keren werd gere-tweet:

henk2.jpg

Het controleren van feiten bij sociale media begint wel met aantallen. Hoeveel mensen hebben iets ge-retweet? En uit welke landen? Hoe veel hebben op een bepaalde link geklikt? Om hier een serieuze inschatting van te maken, heb je bepaalde instrumenten nodig.

Is het linkje korter gemaakt met bit.ly, dan ziet het er zo uit: https://bitly.com/XuR7k0 . Plaats nu een plus-teken achter zo’n linkje om statistische gegevens te krijgen, dus https://bitly.com/XuR7k0+

statistics.png

Het meest interessante is de rubriek Referrer. Die laat zien welke andere bronnen het bericht belangrijk genoeg vonden om te retweeten. Zijn dat organisaties of personen de je vertrouwt, dan verhoogt dit natuurlijk het waarheidsgehalte van de boodschap.

3. Het trucje met “to”

Wie in Twitter zoekt naar to (naam van de te onderzoeken bron), krijgt vaak ook waardevolle informatie. Zo zijn volgers meestal de eersten om een incorrecte tweet te corrigeren. Daarom is het belangrijk om to:@mattseaton of @to:MMflint (Michael Moore) te gebruiken om uit te zoeken of iemand de bron van een bepaald verhaal heeft gewaarschuwd. Hier zie je dat je dezelfde Italiaanse verslaggever twijfelt over de betrouwbaarheid van het verhaal dat ze zojuist zelf heeft getweet. Pas uren later zal de bron zelf dit corrigeren, maar jij kunt dus dit al veel sneller te weten komen:

Nog een waarschuwing:

4. Blogs valideren

Het nieuws werd aanvankelijk gebracht door blogs, zoals Consortium News.

stolen.jpg

Wie zit er achter dat blog? Ik gebruik dit trucje in Google om uit te zoeken wie er over het blog praat, maar er niet mee verbonden is:

perry.jpg

De auteur van deze blog is Robert Perry, iemand die een probleem heeft met ‘miljoenen Amerikanen die gehersenspoeld zijn door de overvloed aan incorrecte informatie.’ Met zijn website strijdt hij tegen de vermeende verdraaiingen van Fox News en ‘de talloze andere rechtse media’. Kortom, dit blog neigt naar activisme.

5. Beeldzoeken

Michael Moore corrigeerde zijn tweet enkele uren nadat hij het origineel had gepubliceerd. Zonder zijn correctie had je er echter ook achter kunnen komen dat de foto niet klopte. Je kunt de desbetreffende foto, in dit geval van Videla met een kardinaal die de paus zou zijn, op Google Images uploaden om herkomst van de foto proberen te achterhalen:

amazng.jpg

Google geeft je nu een lijst van de meest populaire zoekwoorden die met de foto worden geassocieerd. Toen ik dit probeerde op dezelfde dag dat de paus aan de wereld werd voorgesteld, waren de woorden anders: “corruption,” “Argentina” en “church.” Dit lijkt erop te wijzen dat degene die dit plaatje vond, deze woorden in Google tikte om deze foto te vinden, die later voor zoveel ophef zou zorgen.

6. Maak een tijdreis

Om terug te vinden op welke datum de foto oorspronkelijk was gepubliceerd, of door Google was geïndexeerd, kun je terug in de tijd gaan. Je kunt Google opdracht geven om je alleen foto’s te laten zien die van vóór 2004 dateren, bijvoorbeeld:

travek.jpg

Nu kom je bij de oorspronkelijke bron (op het web) terecht, Getty Images. In het onderschrift staat dat Videla een kerk bezocht in Buenos Aires in 1990. De nieuwe paus wordt niet genoemd.

getty.jpg

Vergelijk dit nu met de biografie van paus Franciscus van het Vaticaan:

org.jpg
Daarin staat dat hij destijds spiritueel leider was in Córdoba, 400 mijl (zo’n 600 kilometer) van Buenos Aires. Nu zijn er natuurlijk wel bussen, treinen en vliegtuigen in Argentinië – maar toch.

7. Denk video

Nog een tip: denk altijd ‘video’ als je een foto ziet. Tik een aantal woorden die met de desbetreffende gebeurtenis te maken hebben, in het zoekscherm van Google. Nu kom je terecht bij een YouTube video van dezelfde gebeurtenis als de Getty foto.

youtube2.jpg

Hier is die YouTube video.

Nu kun je beide mensen van de Getty foto in beweging zien, en je ziet direct wat er niet klopt. Paus Franciscus werd op 17 december 1936 geboren. Jorge Videla werd op 2 augustus 1925 geboren, en is dus ruim tien jaar ouder. De leeftijden komen echter niet overeen met wat de videobeelden laten zien.

We hebben voldoende ontdekt om de oorspronkelijke aantijging jegens paus Franciscus, in twijfel te trekken. Maar laten we een laatste test doen.

8. Hoax check

Waarschijnlijk zijn wij niet de enigen die hebben gezien dat het bewijsmateriaal over het vermeende vuile verleden van de Paus, rammelt.
Ga daarom naar Google en geef de zoekmachine opdracht om onjuiste foto’s voor je te zoeken:

“false” OR “falsely” OR “fake photo” “jorge videla” “jorge bergoglio”

Zoek niet in het Engels, maar bij voorkeur in het Spaans en Frans. Tik de woorden in het Engels of Nederlands in, en Google Translate vertaalt de sleutelwoorden. Vervolgens vertaalt Google de resultatenlijst weer terug in het Engels of Nederlands.

frencj.jpg

Het eerste resultaat leidt meteen naar bronnen die beweren dat de foto die  Michael Moore tweette, niet juist is.

henf.jpg

Andere sleutelwoorden kunnen zijn “not true,” “hoax” of “blunder.”

Het kan ook een goed idee zijn om een tweet te sturen naar het blog Storyful. Dit blog heeft op Twitter zelfs een hashtag #dailydebunk (#dagelijksontmaskeren)

deubnked.png

Met deze 8 tips had je binnen 30 minuten gerede twijfel gevonden. The Guardian moest rectificeren:

Ook Michael Moore moest zijn tweet intrekken:

Opmerkelijk is dat ondanks deze rectificaties een aantal kranten, waaronder de Volkskrant, het verhaal toch nog publiceerden: op 15 maart. De Volkskrant verontschuldigde zich de volgende dag:

correct.png

Als er in een eerder stadium achtergrond onderzoek was gedaan, was dit niet gebeurd. Waren de feiten gecontroleerd, dan was dit artikel nooit geschreven.

Een korte versie van dit artikel van Henk van Ess verscheen bij PBS. Vertaald uit het Engels door Rachel Levy. Nederlandse video van onderzoek:

Henk van Ess –

Henk van Ess is onderzoeksjournalist, internetdeskundige en gastdocent aan Europese universiteiten. Hij is voortdurend op zoek naar slimmer gebruik van internet. Van Ess deelt zijn bevindingen met redacties in heel Europa. Zo is hij dit jaar actief voor collega’s van VG in Oslo, de grootste multimediale uitgever in Noorwegen, het Duitse Axel Springer in Berlijn en is hij docent aan de Vlaams-Nederlandse Persgroep Campus. Daarnaast geeft hij strategische adviezen voor nieuwsmedia, met name op het gebied van medialabs, sociale media en internet research. In 2014 werkt hij aan projecten op het vlak van multimedia, visualisatie, crowd sourcing, filtertechnieken voor sociale media en storytelling . Hij is mede-oprichter van het Europees Centrum voor Computer Assisted Research dat verantwoordelijk was voor de internationaal opgemerkte Wikileaks-zoekmachine Cablesearch. Henk van Ess geeft onder andere les aan de Universiteit van Amsterdam, de Erasmusuniversiteit van Rotterdam, de Katholieke Hogeschool van Mechelen en de FHW in Wenen. Van Ess schreef met Hille van der Kaa het Handboek Datajournalistiek (2013) en eerder "Google Code" dat verscheen in Franse, Duitse en Nederlandse edities.

Alle artikelen van Henk van Ess op De Nieuwe Reporter.

  • http://www.searchbistro.com Henk van Ess
  • http://www.simonvanwoerden.nl/ Simon van Woerden

    Interessant wederom en erg nuttige tips! Eén vraag alleen: wat is nu precies de “hoax” die dit artikel wil ontmaskeren – enkel de foto of de betrokkenheid an sich? Dat laatste lijkt een aantal malen geïmpliceerd te worden maar is een stuk lastiger hard te maken dan het fotoverhaal. Ik tweette bv. over het rechtbankverslag van de zaak van Jalics en Yolio: https://twitter.com/svwrd/status/312572314497724416

  • http://www.searchbistro.com Henk van Ess

    Artikel grijpt paus-voorbeeld aan om in het algemeen hoaxes te checken, de tips zijn algemeen bedoeld.

  • http://www.simonvanwoerden.nl/ Simon van Woerden

    Snap ik, vroeg me alleen af in hoeverre het bij het voorbeeld om de foto ging, of ook om de betrokkenheidsclaim an sich. Naar beide punten mag en moet je trouwens inderdaad kritisch kijken – ik vond de tweet van Rob Sparks op 1 april (gehoord via Jaap Meijers) ook daarom zo goed: “Think of how skeptical you are of what you see on the internet today. Now do that the other 364 days of the year.”

  • http://www.searchbistro.com Henk van Ess

    Dat is een hele mooie :)

    Betrokkenheidsclaim: verslaggevers baseerden dit op foto’s en stuk Guardian. Dit artikel laat hoe je dat kan ontzenuwen. Maar het beweert niet dat de claim voor altijd onjuist is: er kan immers ander materiaal opduiken. Wat vervolgens weer gevalideerd moet worden ;)

  • http://www.simonvanwoerden.nl/ Simon van Woerden

    Yes, eens. Daarom linkte ik ook de tweet met rechtbankstukken uit het ESMA-proces; http://bit.ly/XEG7kf (Spaanstalig PDF alert) – zie pagina 325 e.v., waar getuigen de claim maken dat Bergoglio zich gedistantieerd zou hebben van de twee ontvoerde priesters.

  • http://www.searchbistro.com Henk van Ess

    Ja zag het. In de opspraak-stukken werd juist dit aanvankelijk niet eens genoemd..