Stripjournalistiek: een nieuwe vertelmethode

Pagina uit Jeroen Janssen's boek over Doel

In zijn oratie aan de Rijksuniversiteit Groningen, waar Jeroen Smit hoogleraar journalistiek is geworden, zegt de kersverse professor op alarmtoon: “Het wordt de hoogste tijd dat journalisten zich vanuit hun roeping over de journalistiek gaan ontfermen. Ze ontkomen er daarbij niet aan zich te verdiepen in onderwerpen en nieuwe vertelmethoden om zo een voorsprong op hun publiek te behouden.”

Graphic journalism

Een van die nieuwe vertelmethoden is de stripjournalistiek ofwel de getekende reportage, een genre dat nog zo nieuw is dat men internationaal nog zoekt naar de ideale benaming. Graphic journalism, reportage drawing, observational cartooning of documentary illustration – een veelheid aan namen die niettemin allemaal een tekenaar centraal stellen die optreedt als reporter. Des te beter, zegt de Amerikaanse cartoonist Art Spiegelman, want Photoshop heeft de fotojournalistiek leugenachtig gemaakt.

Genre in opkomst

In The New York Times schreef Rob Walker: “A growing number of artists and writers are creating reported, researched, factual work these days. They’re also finding an audience, and that audience wants more!” Dat steeds meer tekenaars werk maken gebaseerd op feitelijk onderzoek, kan ik uit eigen ervaring bevestigen. Al in juni 2005 schreef ik voor het tijdschrift De Journalist een special over het verschijnsel stripjournalistiek, getiteld ‘Pers & Potlood’.  In mei 2012 volgde een tweetal nieuwe stukken over dit onderwerp in Villamedia Magazine, onder de kop ‘Journalistieke strips rukken op’ en in november van dat jaar publiceerde de Volkskrant mijn artikel ‘Slow Journalism’ over “tekenaars die wereldgebeurtenissen vastleggen in stripvorm”.

De journalistieke strip neemt als getekende reportage een plaats in tussen de geschreven en de gefilmde reportage. Als ooggetuigeverslag is het genre uniek: informatiever dan de geschreven reportage, want tot in de kleinste details worden omgevingen, gezichten en gebeurtenissen vastgelegd; persoonlijker dan de gefilmde variant omdat de tekenaar vaak zichzelf opvoert als personage teneinde het verhaal adequaat te kunnen vertellen, en dat doet in zijn of haar eigen handschrift.

Stripjournalistiek wereldwijd

In de Verenigde Staten verschijnt het tijdschrift ‘The Cartoon Picayune‘, geheel gewijd aan journalistieke strips, en sinds kort bestaat ook ‘Symbolia‘, een digitaal blad speciaal gemaakt voor de iPad over getekende journalistiek. Vanuit Nederland coördineert Tjeerd Royaards The Cartoon Movement, een digitaal platform voor getekende documentaires en politieke cartoons. In Frankrijk is vorig jaar het vuistdikke ‘Grands Reporters – 20 vraies histoires‘ verschenen, een bundeling van getekende documentaires uit het blad XXI. In Zwitserland is Chappatte actief met zijn boek ‘BD Reporter – Les tribulations d’un dessinateur-reporter‘. Vooraanstaande kranten en tijdschriften als The Guardian, Süddeutsche Zeitung, Time Magazine en Internazionale sturen tekenaars op pad als verslaggever. In België is Jeroen Janssen al een tijd bezig aan zijn boek over Doel, een dorpje dat verpulverd dreigt te worden door de haven van Antwerpen: een relaas in aquarellen.

De ontwikkelingen gaan snel, want tien jaar geleden werd in het Centre Pompidou in Parijs de tentoonstelling ‘BD Reporters’, een overzicht van 25 getekende reportages, nog op voorzichtige wijze geïntroduceerd: “Wanneer stripmakers op reis gaan, doen ze in tekeningen verslag van hun ervaringen. Met hun zorgvuldige en discrete weergaven van gebeurtenissen en mensen, tonen deze stripreporters ons hoe zij naar de wereld kijken. Sommigen gebruiken het beeldverhaal zelfs als journalistiek medium. In het Centre Pompidou worden de nieuwe verbindingen tussen strip, reisverslag en reportage onderzocht.” De cursivering is voor mijn rekening.

Dat men bij ‘stripjournalistiek’ niet te smal moet denken, bewijst de collectie van het vanuit Duitsland opererende Melton Prior Institute for Reportage Drawing, waar allerlei vormen van ‘registrerend tekenen’ worden verzameld, ook veel historische. Dit gebeurt onder de bezielende leiding van prof. Alexander Roob, die mij had uitgenodigd om op 28 mei een lezing te komen geven aan de Staatliche Akademie der Bildenden Künste in Stuttgart. Ook de Zachte Atlas van Jan Rothuizen, die gedetailleerde beschrijvingen tekent van interieurs en exterieurs en geen kleinigheidje te triviaal vindt (integendeel), kun je een voorbeeld van Reportage Drawing noemen. “We show the world, one drawing at a time,” zeggen de tekenaars van het collectief UrbanSketchers.

Onderzoek en potentie van stripjournalistiek

Sinds een half jaar ben ik bezig met een intensief onderzoek naar de reikwijdte van deze nieuwe vorm van journalistiek. Ik ben een uitgebreide inventarisatie aan het maken van wat waar gebeurt, hoe de tekenaars te werk gaan, wat hun getekende werk onderscheidt van meer conventionele vormen van journalistiek en waarom zij überhaupt kiezen voor deze manier van werken. Over dat laatste kun je globaal zeggen dat stripjournalisten weinig op hebben met de heiligverklaarde objectiviteit van de gemiddelde verslaggever; het is juist engagement dat hen drijft en hun subjectiviteit is dus onvermijdelijk en gewild.

Een visuele vorm van journalistiek die een jong publiek aanspreekt, die zich thuisvoelt op papier en op de iPad, die gepassioneerd is en partij kiest: dat zou best eens een succes kunnen worden!

Joost Pollmann

Joost Pollmann is journalist en creatief directeur van de Stripdagen Haarlem.

Alle artikelen van Joost Pollmann op De Nieuwe Reporter.

  • Het is een interessante vorm van journalistiek en die ook soms voor de nodige meningsverschillen zorgt, of dit nu werkelijk journalistiek is. Ben benieuwd naar de uitkomst van het onderzoek!

  • Interessant verhaal, ik wist niet dat dit een opkomend journalistiek genre was. Zijn er al Nederlandse striptekenaars opgestaan die zich hiermee willen bezighouden?

  • Heel interessant genre. Ook de beeldverhalen van Guy Delisle over Jeruzalem en Birma, van Joe Sacco over Palestina en van Marianne Satrapi hebben hier volgend mij veel raakvlak mee.