Dappere eerste poging tot handboek over online verificatie

Foto’s, feiten, video’s en cijfers op internet: je kan ze nooit vertrouwen. Daarom is er nu het Verification Handbook, om te helpen met checken wat wel en niet klopt. Maar een echt handboek is het niet, constateert Simon van Woerden.

Hoaxes, gephotoshopte plaatjes, video bewerkt met Adobe After Effects – lang niet alles op het internet is wat het lijkt.

Het concept van misinformatie is uiteraard niet nieuw, maar de interwebs hebben de mogelijkheden voor creatie en verspreiding van onjuiste informatie wel sterk vergroot. Zo sterk zelfs dat volgens sommigen 2013 het “Jaar van de Hoax” was, een trend die anderen in 2014 ook nog wel zien voortduren.

Verificatie in crisissituaties

Misinformatie is lang niet altijd doelbewust. Vaak gaat het simpelweg om geruchten die ontstaan in onduidelijke, stressvolle omstandigheden. Gewapende conflicten en natuurrampen zijn bij uitstek zulke crisissituaties waarin snelle, correcte informatie essentieel is, maar waarin juist de behoefte aan snelheid het lastiger maakt om te onderscheiden wat feit en wat rumoer is.

Genoeg reden, zo vond het European Journalism Center (EJC), voor een handboek om online misinformatie, met name in crisissituaties, tegen te gaan. Het “Verification Handbook” dat gratis online beschikbaar is (ePub en PDF versies volgen op 7 februari) is gericht op journalisten en hulpverleners en moet de lezer, juist in moeilijke omstandigheden, het gereedschap en de kennis in handen geven om te bepalen welke stukjes user generated content (UGC) juiste en betrouwbare informatie bevatten.

Algemene principes toegepast op nieuwe context

Het inleidende gedeelte van het Verification Handbook zet uiteen hoe de klassieke journalistieke principes van verificatie (wie is de bron, wat beweert die, zijn er andere bronnen die dit bevestigen – in het kort: “hoe weet je dat?”) toegepast kunnen worden in de digitale online context. De kern van het boek bestaat vervolgens uit telkens een algemene les over verificatie, gevolgd door een of meerdere actuele case studies.  Zo besteedt het hoofdstuk over fotografische verificatie aandacht aan reverse image search, aan Exif of metadata die in digitale foto’s besloten zit, en meer. Deze opzet maakt dat het geheel leest als een serie zeer interessante blogposts. Aan het eind van het handboek volgen twee hoofdstukken die het uiteengezette puntsgewijs samenvatten in de vorm van checklists om tot slot een overzicht te geven van de verschillende diensten en online gereedschappen die ter beschikking staan aan de lezer.

Meer bloemlezing dan handboek

De hoofdstukindeling en het feit dat factchecking- en verificatieexperts van diverse vooraanstaande mediainstituten (onder meer BBC, BuzzFeed, The Guardian, Poynter en Storyful) bijdrages hebben geleverd maken het boek zeer leesbaar en interessant. Toch valt het werk eerder in de categorie bloemlezing dan handboek: de case studies zijn te anekdotisch en de algemene lessen worden niet voldoende expliciet gemaakt en samengevat.

De laatste hoofdstukken met puntsgewijze handleidingen vertonen eenzelfde gebrek: er is geen duidelijke lijn te ontdekken in de grote hoeveelheid tips en tricks – die an sich kwalitatief dik in orde zijn. Dit dwalende karakter van het handboek zou te wijten kunnen zijn aan de publicatiedruk (het boek moest oorspronkelijk in december af zijn) of met de turbulente en diffuse aard van het onderwerp. Niettemin zou de tekst waarschijnlijk baat hebben bij een meer gestructureerde, “how-to” opzet, waarbij de experts meer op de achtergrond blijven en hun gezamenlijke ervaring niet in stukjes uiteenvalt maar juist kan worden samengevat.

De lezer die een handboek en een “definitieve gids” verwacht blijft zodoende enigszins onbevredigd achter. De informatie en de instructie is aanwezig, maar er mist een rode draad, een heldere structuur die de claims van de voorpagina zou rechtvaardigen. Op twitter merkte een social media editor van de BBC op dat het boek een “goudmijn” voor journalisten was. Dat klopt: alleen moet je het goud wel zelf eruit pikhouwelen.

Jonge discipline

Het verifiëren van online informatie is nog een relatief jonge tak van sport en het verzamelwerk van het EJC is alleen daarom al nuttig en lovenswaardig. Het feit dat er belangstelling bestaat voor vertalingen in een handvol andere talen en de buzz die het handboek online genereert zijn bewijs genoeg van het feit dat het Verification Handbook een tijdig initiatief is. De snelle veranderingen in het onderwerp garanderen bovendien de mogelijkheid van jaarlijkse heruitgaves en tussentijdse updates, waarbij de helderheid van de uiteenzetting hopelijk gaandeweg zal verbeteren.

Hoewel het ergens natuurlijk een aardig soort ironie is; om optimaal van het Verification Handbook te kunnen profiteren vereist het boek van de lezer precies de kritische verificatie- en onderzoeksvaardigheden die het zelf propageert.

Simon van Woerden –

Simon van Woerden is freelance buitenlandcorrespondent. Zijn grootste interesses zijn ontwikkelingsjournalistiek en journalistieke ontwikkeling. Online is hij te vinden op @svwrd. Lees meer van zijn hand op Contently.

Alle artikelen van Simon van Woerden op De Nieuwe Reporter.