The Female Gaze

De vrouwelijke blik in documentaires: is die er genoeg?

Onder de noemer The Female Gaze  is een speciaal filmprogramma samengesteld door vrouwen op IDFA dit jaar. Daarnaast is er een debat georganiseerd met de centrale vraag: worden vrouwen ondervertegenwoordigd in documentaire? Bestaat er zoiets als een glazen plafond en hoe worden vrouwen in documentaires neergezet. Evenlien Vehof doet verslag van het debat.

De Brakke Grond stroomt vol met filmmakers, journalisten en andere geïnteresseerden. Er zijn slechts een paar mannen te vinden in de zaal. Het belooft een vrouwenmiddag te worden. Ally Derks, directrice van IDFA opent de middag: “Vaak wordt onderzocht hoe vrouwen het doen in fllm en reclame maar nu hebben we gekeken naar hoe vrouwen zowel voor als achter de camera worden gerepresenteerd. Bestaat er eigenlijk zoiets als de female gaze?”

Dana Linsen, filmcriticus bij NRC, laat ter introductie een fragment van American Psycho zien van Hitchkock. “Heel lang was er maar een gaze: de mannelijke. En dat is in dit fragment goed zichtbaar.”

JanJaap van der Wal is uitgenodigd om een kort ‘grappig’ intermezzo te geven over de female gaze. Maar dit is niet van lange duur. Na een minuut of twee wordt hij uitgejouwd en weggebonjourd door een aantal dominante vrouwen voorin de zaal en en beticht van typisch mannelijk gedrag: “You are telling us what to think.” Totaal verbaasd druipt van der Wal af. De toon is gezet. Volgens de zaal is het vandaag aan de vrouwen om te bepalen waar de middag over gaat.

Raul Nino Zambrano van IDFA onderzocht hoeveel vrouwen eigenlijk deelnemen aan IDFA. Tussen 2003 en 2013 zijn er in totaal 40.581 films ingestuurd, waarvan 37 procent van vrouwen afkomstig zijn. In totaal werden 1398 films toegelaten van vrouwen. Dit is 33 procent. Hoe meer vrouwelijke makers, hoe meer we die vrouwelijke blik te zien krijgen.

De vrouwelijke blik

Maar wat is dat dan, die vrouwelijke blik?

De Finse filmmaakster Pirjo Honkasalo steekt van wal: “Je kan het verschil altijd heel goed zien tussen mannen- en vrouwenfilms. Mannen kijken meer naar het metaverhaal en vrouwen zoomen meer in op het kleinere verhaal met psychologische nuances, waarmee je hetzelfde thema behandelt maar vanuit een andere invalshoek. Dit kan net zo interessant zijn of misschien nog wel interessanter.”

De Roemeense Ileana Stanculescu vindt dat we niet teveel moeten focussen op het verschil tussen mannen en vrouwen: “Mannen kunnen ook heel gevoelige films maken. Kijk naar Keep on Keeping on van Alan Hicks die nu draait op het IDFA. Van tevoren had ik niet kunnen zeggen dat dit door een man werd gemaakt.”

Filmmakersduo Rachel Grady en Heidi Ewing, makers van onder andere Jesus Camp die voor een Oscar werd genomineerd, vinden dat vrouwen hun speciale feminiene vaardigheden vooral moet inzetten: “Als vrouw kan je ontwapenend zijn en veel makkelijker toegang krijgen in gevoelige zaken. Vrouwen komen dichterbij.“

Jesscia Yu vult aan: “Sommige films kunnen alleen door vrouwen worden gemaakt, omdat vrouwen makkelijker vertrouwen winnen bij hun hoofdpersoon en op een andere manier een relatie kunnen opbouwen.”

Jeugddocumentaires

“Bij de Kids & Docs-sectie daarentegen, de films die voor en over kinderen en jongeren worden gemaakt, zijn de verhoudingen weer tegenovergesteld: ongeveer 70 procent  van de makers is vrouw,” zegt Zambrano terwijl hij de facts and figures van zijn onderzoek toont aan de zaal.

Arianne Hinz vertelt na het vertonen van haar jeugddocumentaire Losers in bioscoop de Munt, over de keuzes die ze maakt in haar film waarin ze een drietal kinderen volgt die omgaan met verlies. Het gaat over een meisje die haar knuffel verliest, een jongetje verliest een schermwedstrijd, en weer een ander meisje vertelt over het verlies van haar oudere zus. Wat zou de typische vrouwelijk blik van Hinz zijn?  Hinz: “ Deze film wordt zowel door mannen als vrouwen goed gevonden.” Zij ging tijdens de researchfase voor de hoofdpersonen bewust op zoek naar zowel jongens als meisjes. Zo was ze bijvoorbeeld actief op zoek naar een jongen die goed kon vertellen over het verliezen tijdens schermwedstrijden.

“Ik merk dat mijn producent, een man, meer geïnteresseerd is in een jongen die hoger in de competitie zit, omdat die beter presteert en dat vond hij interessanter. Terwijl ik meer op zoek was naar een jongen die goed kan reflecteren met taal hoe het verliesproces voor hem persoonlijk zou werken. Dat zou het verschil in de mannelijke en vrouwelijke blik kunnen zijn. Maar het kan er ook aan liggen dat hij uit de reclamehoek komt en daarom meer een winnaarmentaliteit wil laten zien.”

Jury’s

Alle oplossingen moeten natuurlijk weer uit Scandinavië komen. Anna Serner,  de directeur van het Swedish Film Institute komt op het debat met een zeer helder betoog. In Zweden zijn ze heel duidelijk: gelijkheid tussen mannen en vrouwen móet. En daar is het beleid in Zweden ook naar. “We doen niet aan quota maar dreigen wel met quota! En dat werkt. Sinds het jaar 2000 stimuleren we al om meer vrouwen filmmaker te laten worden. En het aantal is al enorm gestegen. Maar het wordt wel tijd dat ze ook grote prijzen gaan winnen.”

Zambrano vult dit beeld aan: 33 vrouwelijke filmmakers werden genomineerd voor belangrijke prijzen, tegenover 76 mannen op de verschillende documentairefestivals (Sundance, Berlin, Cannes, IDFA) . Slechts een keer won een vrouw een topprijs in de afgelpen 10 jaar. Dit was de Deense Pernille Rose Gronkjaer’s met de film: The Monastry – Mr Vig & the Nun. De statistieken die Zambrano laat zien wijst uit dat de jury’s worden gedomineerd door mannen en dat zij minder de neiging hebben om vrouwen te nomineren en prijzen te geven.

Jasmila Zbanic wordt woest als ze denkt aan toen ze zelf in een jury zat van een filmfestival: “De mannen hielden van hele andere films dan ik. Ik moest flink debatteren om de meer vrouwelijke films ook genomineerd te krijgen voor de prijzen.”

De zaal wordt gepolst. Iedereen is het er unaniem over eens: dit moet veranderen. De jury’s moeten evenveel mannen als vrouwen bevatten. Tijd voor een ‘juryquotum’.

Crews

Er zijn niet alleen minder vrouwelijke regisseurs die grote films maken. Bij de crewvorming gaat het eigenlijk al mis. Er zijn veel meer mannelijke cameramensen op de markt dan vrouwen.

Debra Zimmerman, directeur van de Amerikaanse NGO Women Make Movies, die al 35 jaar probeert om vrouwen te helpen bij film maken vindt dat ook erg zonde: “Vroeger had je tenminste nog veel vrouwelijke editors.” Maar sinds het zo’n technisch computerberoep is geworden wordt ook de montage gedomineerd door mannen.  Zimmerman: “Mannen hebben nog steeds de macht. Films maken is technisch, je moet met veel geld om kunnen gaan en een crew kunnen leiden. Dat is nou eenmaal meer een mannending.”

Arianne Hinz: “Momenteel draai ik een aflevering voor de jeugddocumentaireserie Bikkels van de Vpro. Hiervoor had ik een cameravrouw op het oog waar ik veel positieve verhalen over had gehoord. Helaas had ze geen tijd. Zoveel cameravrouwen zijn er nog niet en dus komt het erop neer dat ik nog nooit met een vrouw heb gedraaid. “

Hinz zoekt bij haar crew vooral naar mensen met wie ze ‘fijn’ kan samenwerken. “Ik wil iemand die samen met mij op zoek gaat naar de wat de beste manier van maken is. Met wie ik samen beslissingen kan nemen. Ik zoek niet naar een pushy persoon die graag alleen beslissingen wil nemen.” Dat is misschien wel een heel vrouwelijke manier van maken.

Quota

Zimmerman wil graag actievoeren en werken aan een oplossing. Zij vindt dat we best quota mogen instellen en heeft een voorstel: “50% van de hoofdpersonen moeten vrouwen zijn. 50% van de experts moeten vrouwen zijn en 50% van de makers moeten vrouwen zijn. Ik wil het vrouwelijk perspectief wel eens zien op oorlog en politie en dat kunnen alleen vrouwen doen.”

Hier wordt  door de vrouwen in de zaal zeer verschillende op gereageerd.  Een quotum is voor sommigen wel heel radicaal. Het onderwerp dat je wil maken moet leidend zijn, en dat moet bepalen of je een mannelijke crew nodig hebt, welke expert en welke hoofdpersoon. Jessica Lu: “Het betekent natuurlijk niet dat vrouwen alleen films over vrouwen moeten maken. Maar vrouwen kijken ook anders naar mannen.“ En dat is ook de female gaze.


Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met 609, het blad van het Mediafonds.

Evelien Vehof

Evelien Vehof is freelance journalist en televisiemaker. Ze is aangesloten bij freelance collectief Mediaridders.

Alle artikelen van Evelien Vehof op De Nieuwe Reporter.