Waarheid en propaganda (1)

De vijfde macht op internet brengt de geloofwaardigheid van de journalistiek aan het wankelen

Het weekblad Die Zeit is begonnen aan een serie over ‘waarheid en propaganda’ en spaart daarbij de zelfkritiek niet. Voor DNR geeft Anneke van Ammelrooy een samenvatting van elke aflevering. In deel 1: hoe internet de geloofwaardigheid van de gevestigde media ondermijnt.

Meer dan de helft van de Duitsers, ook de intellectuele, politiek geïnteresseerde lezers van dit weekblad, vertrouwt de eigen media niet meer of weinig, zo blijkt uit een enquête. De crisis in de geloofwaardigheid is aangewakkerd door de ontwikkelingen op internet, meent Die Zeit, waar een vijfde macht is ontstaan, compleet met kwaadaardige trollen van onder meer het Kremlin.

Verontwaardiging over journalisten

Op internet is een klein misstapje genoeg om een digitale shitstorm over je af te roepen. Mensen die irriteren, worden zelfs ‘symbolisch gedood’. Steffen Burkhardt, mediawetenschapper te Hamburg, geïnterviewd door Zeit-redacteur Götz Hamann, stelt dat door internet voor het eerst ‘mensen zonder specifieke kwalificaties in staat zijn direct tot grote aantallen mensen te spreken en alles kunnen brandmerken wat ze schandalig vinden.’

De verontwaardiging richt zich ‘in toenemende mate tegen journalisten’, die al lang ‘geen autoriteiten meer zijn’. ‘Ook lezers van Die Zeit informeren regelmatig: zijn jullie eigenlijk wel onafhankelijk? Doen jullie echt onderzoek? Uit welke bronnen komt jullie informatie?’

Falende media

In Duitsland hebben ‘vele belangrijke kranten en omroepen daarom in kwaliteit geïnvesteerd’, schrijft Hamann. Er wordt meer onderzoeksjournalistiek dan ‘ooit tevoren’ bedreven en de redactie van Die Zeit is een van de velen ‘die een nieuwe ethische code hebben aangenomen om naar binnen en naar buiten toe te documenteren hoe ze hun onafhankelijkheid waarborgen’.

‘Maar het is ook waar dat journalisten de laatste jaren op beslissende momenten gefaald hebben,’ bekent Hamann. Die Zeit zelf ging onder meer dit jaar nog de fout in door meteen na het neerstorten van het vliegtuig van German Wings te suggereren dat eigenaar Lufthansa te veel beknibbeld had op de veiligheid.

Massaal was ook het falen van de media, aldus Hamann, tijdens de berichtgeving over de oorlog in Irak en voorafgaand en tijdens het uitbarsten van de financiële crisis die journalisten niet zouden hebben zien aankomen. Nu vertrouwt rond de helft van de Duitsers bijvoorbeeld de berichtgeving over de recessie, de oorlog in Oekraïne en de Duitse Pegida-beweging niet meer.

De vijfde macht

Er is een ‘vijfde macht’ ontstaan, ook omdat de eerste tot en met de vierde macht, dus de traditionele trias politica plus de media, als één met elkaar verstrengelde elite worden gezien.

De redactie van Die Zeit acht de Duitse satirische Heute Show, gepresenteerd door Oliver Welke, een exemplarisch onderdeel van deze vijfde macht. De immens populaire Welke, die elke vrijdag meer kijkers trekt dan alle drie grote Duitse journaals samen, behandelt de eerste vier machten als deel van ‘het systeem’. ‘Dat is een manier van denken die je precies zo in veel lezersbrieven en online-commentaren terugziet, op Twitter en Facebook. “Systeemmedia” staat gelijk aan “liegende media” staat gelijk aan “gekochte journalisten”.’

Oliver Welke, presentator van het satirische nieuwsprogramma Heute Show.

Oliver Welke, presentator van het satirische nieuwsprogramma Heute Show.

Naast al die miljoenen leden van de vijfde macht die op internet voortdurend “schande!” roepen, bezorgde gebruikers van kwaliteitsmedia en systeemvijandige televisiesatire, maakt ook het ‘alternatieve nieuwsuniversum’ van internet deel uit van de vijfde macht. De geloofwaardigheid van nieuws wordt hier bepaald door wie het aanprijst, concludeert Hamann. Feiten checken vindt niet plaats op internet, ‘serieus onderzoek wordt in hetzelfde tempo verspreid als complottheorieën’. Anders dan de eerste vier machten, hoeft de vijfde macht ‘zich niet te rechtvaardigen, zich niet aan professionele regels te onderwerpen’.

Veranderde rol voor journalisten

Oplossing? ‘Gegeven de heftigheid waarmee openbare debatten ondertussen escaleren, moeten de krachten van de vierde en vijfde macht die gericht zijn op inzicht en uitleg geven, eindelijk elkaars bondgenoten worden,’ vindt de Zeit-redactie, ‘tegen de schandaalroepers in de media en op het net’.

‘Voor journalisten betekent dat: jullie moeten niet overdrijven. Jullie rol is veranderd. Vroeger waren journalisten de aangewezen lieden om schandaal te roepen, ze moesten publiekelijk verontwaardigd zijn, omdat anders niemand het deed.

Tegenwoordig is de verontwaardiging een gegeven. Als we de reacties van vele lezers en kijkers op de German Wings berichtgeving serieus nemen, dan wil een aanzienlijk deel van het publiek dat journalisten meer dan tot nog toe voor stabiliteit in het openbare debat zorgen,’ aldus de redactie van het weekblad uit Hamburg, die echter ook om gedragsverandering bij leden van de vijfde macht.

Anonimiteit op internet

‘Voor de acteurs van de vijfde macht betekent dit: neem jullie verantwoordelijkheid. Je hebt die zelf gewild. Nu moet je er goed mee omgaan. Eén manier zou kunnen zijn opnieuw na te denken over anonimiteit in het openbare debat. Die was misschien juist in de eerste jaren van het internet, want zo kon elke mens uitproberen hoe het is om je in de publieke ruimte te uiten. Maar dat is lang geleden en de anonimiteit heeft nu vooral destructieve gevolgen. Daarom is het nu tijd ervoor te zorgen dat alle leden van de vijfde macht in openbare debatten hun gezicht tonen.’

Waarom moet de bivakmuts op blijven? ‘De ervaring toont aan dat kijkers en lezers die hun naam noemen, niet van de zachte aanpak zijn, maar ze willen, zelfs als ze woedend tekeergaan, in gesprek komen met. Ze willen datgene waarom het de idealisten in de digitale wereld altijd al ging en nog gaat – de dialoog.’

Kremlin-trollen

Maar er zijn ook in Duitsland nepzeurders, zogenaamde Wutbürger, bloggers die verdacht veel dezelfde soort teksten schrijven om zich beklagen over de media. Wat te doen met op zich ouderwetse, maar tegenwoordig door internettrollen in dienst van regeringen verspreide desinformatie? Die Zeit vroeg het ARD-correspondent Golineh Atai, die op internet te maken krijgt met ‘agressieve, woeste, vulgaire’ reacties naar aanleiding van haar reportages over de gebeurtenissen in de Oekraïne. Kremlin-trollen denkt ze.

In het begin nam ze de massale aanvallen op haar reportages serieus. ‘Zie ik het wel goed? Ben ik geen spookrijder?’ vroeg ze zich af. Daarna begon ze critici die in hun teksten bepaalde patronen vertoonden, op haar Twitterpagina te blokkeren. Nadat ze onder meer was uitgemaakt voor ‘Maulhure (bekhoer) van het jaar’, begon ze alle laster te verzamelen, met het idee lieden voor het gerecht te slepen. Maar het kost te veel energie en tijd, ze zou er iemand voor in dienst moeten nemen, vertelt ze.

Correspondent Golineh Atai kreeg met bedreigingen op internet te maken na haar reportages over Oekraïne.

Correspondent Golineh Atai kreeg met bedreigingen op internet te maken na haar reportages over Oekraïne.

Omdat ze ook met de dood wordt bedreigd, treedt ze al langere tijd niet meer op als commentator op nieuws uit de Oekraïne, om hopelijk minder herkenbaar te zijn wanneer ze naar dit rampenland afreist. Misschien kan ze binnenkort Rusland niet meer in. Op de Facebook-pagina van de Russische ambassade in Berlijn staan oproepen om haar geen visum meer te geven.

Na het idee van een gang naar de rechter verworpen te hebben, heeft Atai ervoor gekozen om zich op de goedgelovige slachtoffers van de trollen te richten, ‘op haar manier te reageren’. ‘Ik maak openbaar hoe wij journalisten werken, met welke beperkingen en met wat voor druk en bedreigingen wij te maken hebben.’
Dat zal de trollen vermoedelijk een rotzorg zijn.

De nieuwe gatekeepers

Nog moeilijker goede raad geven is het voor Die Zeit op het gebied van dat onzichtbare onderdeel van de vijfde macht, de ‘digitale monopolisten’: al die zoekmachines, socialmediabedrijven en nieuwsaggregators die ‘zichzelf helemaal niet als journalistieke producenten zien’, maar die met behulp van hun algoritmisch ingerichte filters ondertussen wel meebepalen wat nieuws is en wat niet, kortom een nieuw soort gatekeepers.

Professor Bernhard Pörksen, door de redactie ingehuurd voor advies, komt niet verder dan het invoeren van een verplicht vak mediakunde bij de sociale wetenschappen en toepassing van de journalistieke ethiek op de werkwijzen van Google, Facebook en alle anderen die het nieuws onzichtbaar filteren. Ideetjes in plaats van advies dus, ‘academische dromen’ zegt Pörksen zelf.

De vijfde macht is voorlopig nog niet getemd.

Nog enkele cijfers uit de enquête van Die Zeit. Van de 60 procent van de Duitse mediagebruikers die de media niet of weinig vertrouwen, verwijt 27 procent de media vooral bewust foute informatie en manipulatie, 20 procent eenzijdigheid en professioneel miskleunen en 15 procent slecht onderzoek. Rond één op de tien is ontevreden over ‘het vermeende gebrek aan onafhankelijkheid van de media’.

Het oorspronkelijke artikel is – in het Duits en Engels – te lezen op de website van Die Zeit: Wer vertraut uns noch?

Anneke van Ammelrooy

De Nederlandse journaliste Anneke van Ammelrooij werkt en woont een groot deel van het jaar in Irak.

Alle artikelen van Anneke van Ammelrooy op De Nieuwe Reporter.