Belt een deurwaarder aan bij een journalist – de zaak EénVandaag

Journalisten van EenVandaag werden door de rechter persoonlijk aansprakelijk gehouden voor een reportage die volgens de rechter onder de maat was en een bedrijf financiële schade had berokkend. Kan dat zomaar? Of is het gebruikelijk dat journalisten zelf aansprakelijk worden gehouden?

Als een bedrijf €4.5 miljoen aan omzet misloopt door een uitzending, is dan behalve de omroep ook de journalist persoonlijk aansprakelijk voor de schade? Dit bericht van 14 april over twee journalisten van EénVandaag zond een klein schokgolfje door de beroepsgroep.

Streng oordeel

Om te beginnen omdat de rechter behoorlijk streng oordeelde over de kwaliteit van het onderzoek dat de rubriek had gedaan. Er was te veel geleund op twee klokkenluiders. Weliswaar waren er veel experts gesproken, maar de redactie had hen alleen de eigen conclusies voorgelegd, vond de rechter. En geen eigen onderzoek laten doen, of andere instanties in de gelegenheid gesteld de beschuldigingen van de klokkenluiders uit te zoeken. Was dat wel gebeurd, dan zou zijn gebleken dat de kritiek (en dus de uitzending) geen stand hield.

Dit oordeel van de rechtbank Amsterdam gaf de redactie van EénVandaag in ieder geval een flinke tik op de vingers.

Nu is voorzichtigheid geboden want de omroep gaat in hoger beroep; de redactie reageerde ontgoocheld en zegt ‘tientallen experts’ te hebben gesproken en juist veel onderzoek te hebben gedaan. In ieder geval is de redactie er niet in geslaagd om deze rechters te overtuigen, zoveel is wel duidelijk. Er volgt een herkansing.

Informatie van klokkenluiders

Op zichzelf is dit een interessant debat – hoe ver reikt de verantwoordelijkheid van de redactie voor de juistheid van de beweringen van een klokkenluider? De Raad voor de Journalistiek gaat er altijd van uit dat een journalist dergelijke, meestal anonieme informatie alleen kan gebruiken als tevoren de betrouwbaarheid ervan goed is onderzocht.

Verder mag een zorgvuldig journalist dergelijke informatie alleen gebruiken als het voldoende nieuwswaarde heeft, publicatie ervan een algemeen belang dient en ‘geen onevenredig groot gevaar voor personen’ oplevert. Lees bijvoorbeeld deze uitspraak in de klacht van COA-directeur Albayrak tegen het NOS Journaal, vanaf ‘ad 1’.

Aansprakelijkstelling

Stel nu dat ook in hoger beroep de rechter oordeelt dat de uitzending onrechtmatig was, kunnen de journalisten dan ook de deurwaarder tegemoet zien? En hoe moet je zo’n aansprakelijkstelling beoordelen?

Journalisten zijn al snel geneigd dat als intimidatie te zien – althans in termen van (hun) persvrijheid. Toch is dat niet meteen het geval. Aansprakelijkheid is een normaal verschijnsel in een rechtsstaat – automobilisten, ouders, fietsers, koks, dokters – niemands vrijheid is onbeperkt, zeker niet als een ander schade lijdt door hun handelen.

En de oplossing is ook bekend: verzekeringen. Soms zijn die zelfs wettelijk verplicht, als je een auto wil besturen bijvoorbeeld. Maar daarbuiten heeft ook menigeen een aansprakelijkheidsverzekering. Wellicht ook deze twee EénVandaag journalisten.

Journalist is aansprakelijk

Navraag leert me dat journalisten in mediazaken vrijwel altijd óók aansprakelijk gehouden worden, naast hun opdrachtgever, voor wat ze publiceren. Alleen als ze ‘louter als spreekbuis’ dan wel ‘willoos werktuig’ opereren, is alleen de opdrachtgever aansprakelijk.

Zo werd bijvoorbeeld eerder een cameraman aansprakelijk gesteld voor het uitzenden van de beelden die hij draaide voor een reality tv-programma (rechtbank Arnhem 1998, Informatierecht/AMI 1998,). De rechtbank wees zijn verweer dat niet hij over de uitzending ging, maar de redactie, van de hand. Hij draaide die beelden met de bedoeling ze te laten uitzenden – en dus is hij ook mee aansprakelijk voor de eventuele schade.

Het komt ook met enige regelmaat voor dat journalisten persoonlijk aansprakelijk worden gesteld. Een van mijn collega’s ligt al jaren in de clinch met een persoon die hij (tegen diens zin) in een boek met naam en toenaam in verband bracht met een schandaal. Dat leidde eind vorig jaar tot een arrest van de Hoge Raad waarin zijn aansprakelijkheid, helaas voor hem, werd bevestigd. De rechter vond dat de identiteit van de man gezien zijn relatieve onbekendheid en zijdelingse betrokkenheid inderdaad niet onthuld had mogen worden. De man wil tenminste een ton, zowel van de uitgever als van de journalist.

Werkgever aansprakelijk

Toch hoeft het niet écht zover te komen. In art 6:170 van het Burgerlijk Wetboek staat namelijk dat de werkgever aansprakelijk is voor de fouten van de werknemer. Uiteraard is dat geen blanco cheque. Die aansprakelijkheid wordt alleen overgenomen indien “de kans op de fout door de opdracht tot het verrichten van deze taak is vergroot en degene in wiens dienst hij stond, uit hoofde van hun desbetreffende rechtsbetrekking zeggenschap had over de gedragingen waarin de fout was gelegen.”

Om aan de aansprakelijkheid te ontkomen moet je dus stellen dat je van AvroTros/EénVandaag de opdracht had om onderzoeksjournalistiek te bedrijven en daarbij niet te aarzelen met klokkenluiders in zee te gaan. Bijvoorbeeld omdat de rubriek behoefte had aan groot, eigen nieuws. Dat zou zomaar het geval kunnen zijn. Zulke instructies vergroten namelijk de kans dat je uitglijdt. En je moet aannemelijk maken dat je hoofdredacteur ook echt iets te zeggen had over de manier waarop die opdracht is uitgevoerd.

Als ook AvroTros aansprakelijk is gesteld, zoals hier het geval is, dan ontkomen de journalisten volgens lid 3 aan het bijdragen aan de schadevergoeding, “ tenzij de schade een gevolg is van zijn opzet of bewuste roekeloosheid” (lid 3). Dit is een beveiliging voor journalistieke werkgevers tegen redacteuren die zich volledig laten meeslepen door hun verhaal, zich nergens iets van aantrekken en hun publicatiemacht gebruiken om een ander opzettelijk schade te berokkenen. In dat geval kan de journalist door zijn eigen werkgever aansprakelijk gesteld worden. Maar dan hebben we het behalve over schadevergoeding vast ook over einde dienstbetrekking.

Folkert Jensma –

Folkert Jensma is voorzitter van het bestuur van de Raad voor de Journalistiek.

Alle artikelen van Folkert Jensma op De Nieuwe Reporter.