De Volkskrant weigert consequenties “Voorpaginagate” te onderkennen

Een man ondervindt ernstige gevolgen van het gebruik van zijn foto door de Volkskrant, omdat hij tegen wil en dank wordt geassocieerd met terrorisme. Zijn verzet hiertegen wordt nog harder afgestraft. Kinge Siljee pleit voor een discussie over ethiek in de Nederlandse media.

Op de voorpagina van de Volkskrant van 16 augustus staat een grote witte kop over een foto: “Is Schiphol nog veilig?” Pal boven de witte letters is duidelijk het gezicht te zien van een man met een zwarte baard in een personenauto. Over hem heengebogen een zwaarbewapende marechaussee met een kogelwerend pak. Op de achtergrond staan nog twee of drie tot de tanden bewapende militairen en – zoals het op het eerste gezicht althans lijkt – twee hummers, militaire voertuigen.

Door de compositie van de foto en de overliggende tekst en de plaatselijke zoom wordt de aandacht sterk gelegd op het gezicht van de man met de baard in de auto. Zijn gezicht trekt daarbij nog extra de aandacht, omdat van hem als enige de ogen te zien zijn. Hij is zeer duidelijk herkenbaar.

De man vindt dit niet prettig, en hij dient een klacht in bij de Volkskrant. Al snel wordt dit opgepikt op sociale media. Zijn bezwaar wordt vaak gedeeld en de Volkskrant reageert op de ontstane ophef met een verklaring van de hand van hoofdredacteur Philippe Remarque. De man is van plan een kort geding aan te spannen tegen de Volkskrant, naar ik aanneem om de principekwestie, want het kwaad is al geschied. Ik hoop van harte dat de man zijn zaak wint.

Juridische en ethische kant

Zowel het bezwaar van de man als de reactie van Remarque leggen het accent op de juridische kant van het verhaal. Dat gebeurt vaak in de Nederlandse media: als eerste de vraag stellen of iets mag van de wet, zodra iets ter discussie is gesteld. Als je maar netjes binnen de lijntjes kleurt van het recht, dan zit het verder wel goed, is de gedachte.

Ik vind dat intellectuele en morele luiheid: je bent verplicht om na te denken oer de gevolgen van je handelen, ook als daar geen juridische consequenties aan verbonden zijn. Als journalist heb je een luide stem en beïnvloed je het debat, en met die luide stem komt ook verantwoordelijkheid om na te denken over de gevolgen van je publicaties. Daarom heb ik enkele ethische argumenten die ik graag wil meegeven ter overweging aan Remarque in het bijzonder en Nederlandse mediamakers in het algemeen, met deze casus als voorbeeld.

Keuzes van de Volkskrant

Eerst enkele weerleggingen van de (spaarzame) ethische argumenten die Remarque gaf. “Wij hebben de werkelijkheid willen weergeven zoals onze fotograaf (…) die aantrof op Schiphol,“ schrijft Remarque. Hier verschuilt hij zich achter de “werkelijkheid”. Het probleem hiermee, is dat er natuurlijk niet maar één werkelijkheid is. De Volkskrant maakt een hele rij keuzes die uiteindelijk deze foto met deze kop opleverden.

Als eerste kiest de Volkskrant ervoor om de fotograaf naar deze plaats te sturen, met de opdracht een voor dit verhaal typerende foto te schieten. Vervolgens merkt de fotograaf op dat er (kennelijk) vooral weggebruikers die verdacht worden van moslim-zijn worden staande gehouden, maar de Volkskrant kiest er niet voor nu juist deze mijns inziens ernstige kwestie voor het voetlicht te brengen.

Vervolgens komt de fotograaf terug met een serie foto’s, en kiest de Volkskrant voor een foto waarin alléén een man met een baard en een donker uiterlijk herkenbaar in beeld is, in een uiterst militaire setting. Dan komt daar ook nog de kop bij: “Is Schiphol nog veilig?” (“met dit soort types gewoon op de openbare weg”, denk je er als lezer vrij snel achteraan).

Dit heeft niets te maken met de “werkelijkheid” zoals die werd aangetroffen. Dit heeft alles te maken met redactionele keuzes.

Remarque vraagt zich nog af of de fotograaf had moeten wachten op “een blonde vrouw”, waarmee hij aangeeft dat hij de manier waarop de marechaussee te werk ging niet nieuwswaardig genoeg vond en het issue met hoogoplopende hysterie jegens moslims, die allen a priori al worden verdacht van terreur, niet serieus neemt.

Kortom, de Volkskrant kiest voor een tekenend plaatje, een moslim in een auto omgeven door militairen en een kop over veiligheid, zonder zich te bekommeren om de mogelijke gevolgen van de man. Hierover straks meer.

Taalkundige constructies

Dat de Volkskrant het eigenlijk niet zo haar probleem vindt dat de man deze consequenties ondervindt, blijkt ook duidelijk uit de taalkundige constructies die Remarque gebruikt. Hij heeft het over een “associatie (…) die nu bij een deel van de lezers is ontstaan”, alsof het een lagedrukgebied betreft dat zomaar spontaan ontstaat. Nee, hij heeft die associatie gecreëerd!

Nog eentje: “de stigmatisering die hij erin ziet [hebben wij] geenszins (…) beoogd.”. Nee, dat moest er nog eens bijkomen, dat je stigmatisering beoogt!

Remarque wast zijn handen in onschuld, maar juist als ervaren journalist en hoofdredacteur zou hij beter moeten weten dat woorden en beelden consequenties hebben voor mensen van vlees en bloed. Kiezen voor woorden die intentie beschrijven bieden geen enkele troost voor de getroffene.

Persoonlijke gevolgen

Want, laten we wel wezen, de persoonlijke gevolgen voor deze man waren niet mals. Stel je voor, je bent op weg naar Schiphol, en de marechaussee houdt je staande. Je bent verplicht daaraan mee te werken. Een fotograaf maakt een foto van je (en je kunt niet weg!), en voor je het weet sta je op de voorpagina van een landelijke krant, die je visueel in verband brengt met veiligheid en dus terrorisme.

Je familie en vrienden bellen je ongerust op, je vreest dat er een geur van terrorisme om je heen gaat hangen bij je werkgever en buren, want als moslim krijg je de terrorisme-associatie gratis bij je Nederlandse paspoort.

Dan schrijf je een brief aan de krant, die je ook op Facebook publiceert om aan je familie en vrienden te laten weten dat je niets te maken wil hebben met de associatie van terrorisme en dit stigmatiserende beeld. Het is namelijk het enige alternatief voor niks doen en het over je heen laten komen.

Dan loopt het helemaal uit de hand. Overal wordt je naam genoemd, en verschillende weblogs, zoals GeenStijl, pluizen ineens al jouw sociale media uit of je niet toch stiekem de terrorist was die je in de krant niet wilde zijn. Wat vinden ze allemaal wel niet? Anti-Israëlmemes! Vrienden die niet door de beugel kunnen want die hebben in 2012 iets gezegd over salafisme! Alles wat je in de context van familie en vrienden wilde zeggen wordt nageplozen en uitgezeefd.

En dat terwijl je helemaal niet de publiciteit zocht, maar in de krant werd gezet door een redactie die jouw hoofd wel een karakteristiek beeld vond voor een issue over of we nog wel veilig zijn voor terroristen. Ik denk niet dat deze man daarop was bedacht toen hij die ochtend in zijn poederblauwe auto stapte om naar Schiphol te rijden. De Volkskrant heeft voldoende ervaring om dergelijke consequenties – ook de trucs van GeenStijl – te voorzien.

Mond houden en luisteren

En om de grootmoedigheid van de redactie aan te tonen wilde Remarque, nou vooruit, er nog wel een kopje koffie tegenaan gooien. Dit gegarneerd met een bevoogdende preek over dat de Volkskrant niet van plan is om de consequenties voor de man te onderkennen, of zelfs maar even te luisteren naar diens bezwaar.

En dat is wat Nederlandse media veel te weinig doen: even hun mond houden en luisteren naar mensen, en vooral moslims, die de consequenties moeten dragen van hun dagelijkse keuzes.

Kinge Siljee

Alle artikelen van Kinge Siljee op De Nieuwe Reporter.

  • Rene

    Prima actie van de Volkskrant. Nog betere actie van Geenstijl om zijn foute Facebook-account door te pluizen. Dit soort niet-geïntegreerde buitenlanders (haatbaarden in jurken) zijn niet welkom hier.