Waarom politieke voorlichters hun relatie met televisiejournalisten graag omschrijven als spel

pauw

‘Het politieke spel’. ‘De race om de macht’. ‘De poppetjes in Den Haag’. Wie met voorlichters van politici praat over hun werk, krijgt al snel dit soort termen om de oren. Onderzoek van Birte Schohaus, Marcel Broersma en Huub Wijfjes laat zien hoe ze de spelmetafoor hanteren en waarom ze dat doen.

“Interessant om te zien welke theorieën jullie zoeken en menen te ontwaren achter ons werk.”

Zo reageerde een persvoorlichter van een grote oppositiepartij op het onderzoeksartikel dat we onlangs publiceerden, getiteld ‘Negotiation games: Play metaphors in the journalist–source relationship between political PR and talk shows’.

Hij bevestigde daarmee onbedoeld onze resultaten. Zelfs in gesprekken over hun werk, houden voorlichters de touwtjes graag in handen en framen zij hun werk op een manier die hun uitkomt. Betrapt te worden op onbewuste beeldspraak die hun rol in een ander licht zet, past hier niet bij en wordt direct gerelativeerd.

En toch, onder hun welbedachte beeldvorming, ligt een andere, onbewuste manier om hun werk en de relatie met televisieprogramma’s, en dan met name met talkshows, te beschrijven.

De metafoor van het spel

Als meesters in het bespelen van de waarheid probeerden de voorlichters ook in de interviews een beeld te schetsen van zichzelf als slechts faciliterend en in dienst staand van de politici. Hun repertoires laten echter zien dat zij zich wel degelijk bewust zijn van het belang en de invloed van hun rol, want alleen wie de regels van het spel begrijpt, kan het goed spelen, dus een goede woordvoerder is voor een politicus onmisbaar. Juist een analyse van het onbewuste gebruik van bepaalde beelden, kon dit blootleggen.

Daarin hebben we een interessante overeenkomst gevonden: de metafoor van het spel. Vrijwel alle voorlichters die voor dit onderzoek geïnterviewd zijn maakten op de een of andere manier gebruik van deze metafoor. Het politieke spel. De race om de macht. De poppetjes in Den Haag. Er zijn winnaars en verliezers, grote en kleinere spelers in het veld en om goed mee te kunnen doen moet je de regels kennen.

Het is een vorm van een interpretatief repertoire, een, vaak onbewuste, manier om het eigen werk en functioneren te interpreteren door middel van bepaalde beeldspraak.

De spelmetafoor werd op twee manier gebruikt, in de zin van competitie of wedstrijd en als vergelijking met toneelspel.

  1. In de eerste variant ligt de nadruk op een tweestrijd. Je moet je tegenstander en de regels van het spel kennen en je hebt een bepaalde strategie nodig om het spel te winnen. Journalisten en woordvoerder hebben immers verschillende belangen. De een is op zoek naar spannende televisie en wil de politicus graag zien struikelen of hem tenminste verrassen. De ander wil dit juist voorkomen en de politicus in een voor hem zo positief mogelijk daglicht zetten. Toch hebben beiden ook een gezamenlijk belang, ze willen allebei een zo groot mogelijk publiek bereiken met een interessante televisie-uitzending.
  2. En hier komt de tweede variant van de spel-metafoor, de vergelijking met het toneel, van pas. Net als op het toneel, moeten spelers samenwerken om tot een mooie opvoering (lees: televisieoptreden) te komen. Doordat beide varianten onderdeel uitmaken van dezelfde spel-metafoor, kunnen de woordvoerders uitleggen waarom ze met journalisten samenwerken, terwijl het tegelijkertijd een soort wedstrijd is.

Oefening is noodzaak

De vergelijking met toneel helpt ook om een andere ogenschijnlijke tegenstrijdigheid uit te leggen. Terwijl kijkers, en vaak ook journalisten, zich ergeren aan de ingestudeerde antwoorden van politici, de gelikte uitspraken die vaak lijken op, inderdaad, toneelstukjes, vinden voorlichters dit niet alleen de normaalste zaak van de wereld, maar pure noodzaak.

Net als het publiek willen zij graag dat hun politicus authentiek overkomt, maar volgens hen is dit alleen mogelijk door middel van oefening en repetitie. Net als op toneel, waar een acteur alleen geloofwaardig overkomt als hij goed geoefend heeft, zijn tekst voorbereid heeft en in zijn rol zit, zou een politicus alleen authentiek kunnen overkomen als hij weet wat hij wil gaan vertellen en welke (persoonlijke) voorbeelden hij zou kunnen gebruiken. Terwijl een talkshow-host een politicus graag op spontaneïteit wil betrappen, boude uitspraken wil uitlokken of gewoon gevoelens recht uit het hart wil horen, ziet een voorlichter juist een goed voorbereid gesprek als authentieke voorstelling, om in de toneelterminologie te blijven.

Verhoudingen goed houden

De spel-metafoor maakt het ook makkelijker om de verhoudingen minder vijandig en vriendschappelijker voor te doen laten komen, dan ze soms misschien zijn. Het is immers maar een spel. Soms win je, soms verlies je, maar het gaat om de wedstrijd die je op een eerlijke manier (Fair Play) dient te spelen.

Deze houding is belangrijk in het politieke veld, want de spelers hebben elkaar voortdurend nodig. Je kunt niet lang beledigd zijn, want de politicus heeft de media-aandacht nodig om zijn of haar boodschap over te brengen en ik contact te komen met het publiek. Tegelijkertijd kunnen journalisten het wel vervelend vinden als een voorlichter iets beloofd wat de politicus dan niet levert, maar ook zij willen bij belangrijke onderwerpen de minister zeker weer aan tafel hebben.

Het gebruik van de spelmetafoor helpt daarom om de verhoudingen goed te houden. Want ook als het een keer wat minder goed ging, geldt: nieuw spel, nieuwe kansen.

Het onderzoeksartikel Negotiation games: Play metaphors in the journalist–source relationship between political PR and talk shows door Birte Schohaus, Marcel Broersma en Huub Wijfjes is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift  Journalism Practice.

Birte Schohaus

Birte Schohaus is promovendus bij de afdeling Journalistieke Cultuur en Media aan de Rijksuniversiteit Groningen. Haar promotieonderzoek gaat over politici op televisie.

Alle artikelen van Birte Schohaus op De Nieuwe Reporter.