Nieuwe regering wil elk jaar vijf miljoen euro investeren in onderzoeksjournalistiek – maar hoe dan?

Vijf miljoen euro. Dat is het bedrag dat de nieuwe regering jaarlijks wil uitgeven om onafhankelijke onderzoeksjournalistiek een impuls te geven. Hoe dat geld precies besteed gaat worden vermeldt het regeerakkoord niet. Daarom vroeg DNR een aantal mensen om advies. “Wat mij betreft zet het ministerie dertig Investico’s op met dit geld.”

De aangewezen partij om te zeggen hoe overheidsgeld geïnvesteerd moet worden in onderzoeksjournalistiek is natuurlijk de Verenging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ). Maar daar ligt nog geen idee op tafel, laat directeur Tanja van Bergen weten: “We hebben komende vrijdag bestuursvergadering en dan staat dit onderwerp ook op de agenda. Ik ga nu niet namens de VVOJ een schot voor de boeg geven, maar na vrijdag zal er vast wel een bijdrage van de VVOJ komen.”

NDP Nieuwsmedia: geld moet naar private media

Wat vindt dan de branche-organisatie van de Nederlandse nieuwsmedia? Is NDP Nieuwsmedia blij met de geste van Rutte III? Niet echt, laat directeur Tom Nauta weten: “De vijf miljoen euro per jaar voor onderzoeksjournalistiek staat in geen enkele verhouding tot de problemen die twee generieke beleidsmaatregelen van het kabinet de journalistieke sector bezorgen. De financiële en organisatorische gevolgen van het in dienst moeten nemen van 20.000 krantenbezorgers en de verhoging van de btw komen hard aan en brengen serieuze risico’s met zich mee voor de continuïteit van journalistieke titels.”

Over wat er met de vijf miljoen euro per jaar voor onderzoeksjournalistiek moet gebeuren wil Nauta weinig kwijt: “De wijze van verdeling is niet aan ons.” Wel geeft hij de regering twee uitgangspunten mee. “In de eerste plaats staan overheidssubsidie en onafhankelijke journalistiek altijd op gespannen voet met elkaar. De onafhankelijkheid van de uit te voeren onderzoeksjournalistiek moeten daarom goed gewaarborgd zijn. Het tweede uitgangspunt is wat ons betreft dat de jaarlijkse vijf miljoen euro ten goede moet komen aan privaat gefinancierde journalistiek. Juist voor publieke media-instellingen zou onderzoeksjournalistiek al vanzelfsprekend tot de uitvoering van de reguliere taakopdracht moeten behoren.” Geen extra geld dus naar de publieke omroep, wat NDP Nieuwsmedia betreft.

Bart Brouwers: een fonds moet het geld verdelen

Volgens Bart Brouwers, hoogleraar journalistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen, moet het geld verdeeld worden door een centraal, onafhankelijk orgaan zoals het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek of het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. “Dat orgaan mag maandelijks 400.000 euro verdelen onder kansrijke journalistieke onderzoeksprojecten. Van die 4 ton elke maand moet minimaal 3 ton (75%) naar lokale projecten gaan, want daar is de behoefte aan onderzoek het grootst.”

Om in aanmerking te komen voor geld uit het fonds moeten kandidaten volgens Brouwers wel aantonen dat ze ervaring of affiniteit met journalistiek onderzoek hebben. “Ervaring is helder, affiniteit geeft de mogelijkheid ook beginnende journalisten een kans te bieden.”

Ook over de criteria heeft hij al een idee: “Dan telt de verwachte output en maatschappelijke relevantie, maar ook de haalbaarheid van het ingediende werkplan. Bottom line voor de ‘jury’: het project moet feiten, trends en andere relevante gegevens onthullen die anders verborgen zouden blijven én dit presenteren in een publieksgericht journalistiek verhaal.”

Huub Wijfjes: maak regionale deelfondsen

Ook Huub Wijfjes, hoogleraar geschiedenis van radio en televisie aan de Universiteit van Amsterdam, ziet een fonds als beste optie. “Ik denk dat het van het grootste belang is dat de overheid bij de besteding van het geld geen enkele partij is. Dus zou ik zeggen dat er een fonds moet komen waarin dat overheidsgeld gestort gaat worden, waarna een onafhankelijk bestuur – uit de volle breedte van de journalistiek, ook de nieuwe journalistiek – over de besteding beslist. Je kunt overwegen het fonds te stallen bij een al bestaande organisatie, zoals het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. Maar het moet daar niet in de grote pot belanden, maar herkenbaar voor onderzoeksjournalistiek blijven. Wellicht dat de VVOJ daarbij een rol kan spelen.”

Wijfjes meent dat met name de regionale en lokale media zouden moeten profiteren: “Er zou speciale aandacht moeten zijn voor regionale journalistiek, want die is het meest bedreigd in zijn onderzoekstaak. Met het oog daarop zou je kunnen overwegen regionale deelfondsen te scheppen, want het Randstad-centrisme in de bekende fondsen is enorm.”

Piet Bakker: geld naar lokale journalisten

Piet Bakker, lector journalistiek aan de Hogeschool Utrecht, begint meteen te rekenen: “€ 5.000.000 – dat is 100 keer € 50.000 en voor € 50.000 kan je echt wel wat doen. Wie krijgt als freelancer nog € 500 voor een artikel? Voor € 50.000 kan je er dus makkelijk 100 schrijven.”

Bakker vindt dat het geld moet gaan naar nieuwe lokale media. “Wie een lokale website met eigen nieuws maakt – alleen of met collega’s – waarop binnen één jaar 50 originele artikelen – dus geen doorgeplaatste persberichten – over lokale politiek verschijnen, krijgt € 50.000 – dus € 1.000 per week. Het geld mag niet naar lokale of regionale omroepen, die krijgen namelijk al subsidie, en niet naar printmedia met een website (die krijgen al BTW-korting).”

Volgens Bakker zou het geld een startsubsidie moeten zijn om ervoor te zorgen dat in heel Nederland straks op lokaal niveau websites zijn die serieus aan politieke journalistiek doen. “In jaar 2 krijg je € 25.000 en vanaf jaar 3 een onderhoudsdosis van € 10.000. Dan moet je ook zelf alternatieve inkomstenbronnen hebben aangeboord. Binnen 4 jaar kan elke Nederlandse gemeente een eigen hyperlocal krijgen. Je krijgt het pas achteraf als gecontroleerd is of je eigen nieuws hebt gemaakt.”

Helemaal zelf heeft Bakker het niet bedacht: “Het model is geïnspireerd op het Luxemburgse kranten-steun-model waar iedere krant die minstens 5 dagen verschijnt gewoon een miljoen krijgt.”

Jesse Frederik: zet dertig Investico’s op

Op Twitter liet Jesse Frederik, economisch journalist bij De Correspondent, deze week weten dat hij wel een goede investering weet, namelijk online redacties optuigen die zich puur en alleen met onderzoeksjournalistiek bezig houden. “Met vijf miljoen euro kun je een hoop bereiken. Ga maar na, De Correspondent kost jaarlijks 3,5 miljoen euro, Follow the Money iets van 4 ton, Investico 1,5 ton. Als je geld voornamelijk uitgeeft aan redactie (zoals bij online media in tegenstelling tot papieren media) gebruikelijk is, dan kan kwalitatieve journalistiek best goedkoop zijn. Het lijkt mij cruciaal dat het ministerie haar geld dus wijselijk inzet door het niet via bestaande media uit te geven. Wat mij betreft zet het dertig Investico’s op met haar geld. Zoek een aantal journalistieke kanonnen die onderzoeksgroepen begeleiden. Geef hen een budget van zeg twee ton. Laat ze voor de rest vrij in hun opdracht. Laat ze samenwerken met bestaande media naar keuze, want die kunnen ook een financiële bijdrage leveren en zorgen voor verspreiding van de verhalen.”

Alexander Pleijter –

Alexander Pleijter is hoofdredacteur van De Nieuwe Reporter. Hij werkt als universitair docent internetjournalistiek aan de opleiding Journalistiek en Nieuwe Media van de Universiteit Leiden.

Alle artikelen van Alexander Pleijter op De Nieuwe Reporter.

  • Luuk Sengers

    Goede eerste analyse, Alexander! Ik geloof dat ik een fonds het beste idee vind. Vooral als dit fonds voorrang gaat geven aan zelfstandigen en media zonder winstoogmerk, die niet – zoals grote uitgevers – de kosten van een onderzoeksverhaal kunnen voorschieten.
    Verder zou het fijn zijn als we het geld niet beschouwen als een subsidie voor iets dat anders niet kan bestaan, maar als een investering die zich later terugverdient. Misschien kan het geld deels gebruikt worden om een sterk business model te ontwikkelen voor onderzoeksjournalistiek.

  • tvanbergen

    Interessant overzicht van waar verschillende belanghebbenden vanuit hun verschillende belangen warm voor lopen :) De inhoudelijke reactie van de VVOJ volgt idd nog. Nu wel alvast een constatering: het valt mij op dat iedereen kennelijk voetstoots aanneemt dat er 5 mln per jaar naar onderzoeksjournalistiek zal gaan. Ik lees dat niet in de teksten in het regeerakkoord. Daarin gaat het om ‘ruimte voor onafhankelijke onderzoeksjournalistiek en een stevige publieke omroep op alle schaalniveaus’. En in het Budgettair Overzicht, de bijlage met de financiële vertaling van de voornemens, wordt de 5mln jaarlijks toegekend aan ‘media/onderzoeksjournalistiek’. Dat kan dus nog allerlei kanten op.