Kurt Baschwitz, de man die Nederland het Persinstituut, een journalistenopleiding en de communicatiewetenschap bracht

Kurt Baschwitz was een van de grondleggers van de communicatiewetenschap in Nederland. En van de eerste journalistenopleiding in Nederland. Jaap van Ginneken dook in zijn leven en schreef daar een boek over.

Nog maar weinigen kennen hem, zo merkte ik de afgelopen jaren: de Joods-Duits-Nederlandse pionier van ons vak Kurt Baschwitz. Kort na de bevrijding mede-oprichter van de Politieke en Sociale Faculteit aan de Universiteit van Amsterdam, oprichter van het Persinstituut daarbinnen (met een academische studie, landelijke bibliotheek en het museum), en ook … van de eerste naoorlogse journalistenopleiding.

Het was daarom tijd dat zijn dramatische leven, getekend door oorlogen en crises, goed verder werd uitgezocht en opgetekend. En ook zijn fascinerende boeken over ‘Het raadsel van de massa’ en de 4 P’s: pers, politiek, propaganda en persecuties of vervolgingen.  Leven en werk en tijd bleken daarbij nauw met elkaar vervlochten, en deels ook nog actuele lessen te bevatten over steeds terugkerende ‘hypes & scares’ bij media en publiek nu.

Heb ik hem nog ontmoet? Ik weet het niet zeker meer. Misschien werd ik na zijn pensionering in het passeren terloops als aankomende student-assistent aan hem voorgesteld door zijn massapsychologie-opvolger, Marten Brouwer. Op een overloop van het trappenhuis, waar zijn grote foto als stichter ons later indringend aankeek. Bij het ‘seminarium’ voor ‘massapsychologie, openbare mening en propaganda’ binnen diezelfde Politieke en Sociale Faculteit aan de GU/UvA, dat later zelfs een tijdje ‘Het Baschwitz Instituut’ heette. Voordat het met andere onderdelen van zijn erfenis werd geïntegreerd in het grote cluster Communicatiewetenschap daar. Nu een van de grootste van het land en het continent, sinds kort samen met Media Studies nummer twee in de bekende QS-lijst van ‘world university rankings by subject’.

Intimidatie door een terroristische minderheid

Ik had destijds onder meer Baschwitz’ boek Du und die Masse (in het Nederlands vertaald als Denkend mens en menigte) moeten lezen, dat vlak voor de oorlog als een soort ‘laatste waarschuwing’ tegen het gevaar van Hitler en de nazi’s was verschenen. Het betoogde dat veel van dergelijke radicale bewegingen niet zozeer ontspoorden door de steun van ‘de domme massa’ en een massale meerderheid, zoals breed beweerd werd, als wel door de intimidatie door een terroristische minderheid. Maar ik had dat zelf destijds eigenlijk maar half begrepen.

Dat bleek eerst tijdens het tentamen erover bij Brouwer, eind jaren zestig. Maar vervolgens ook, toen ik na mijn afstuderen een groot deel van de jaren zeventig zèlf een ‘geëngageerde’ freelance journalist werd. Waarbij ik vanuit Parijs naar allerlei ontwikkelingslanden  op verschillende continenten afreisde.

Enerzijds steeds verontwaardigder over de ellende die ons eigen westerse kolonialisme daar had achtergelaten, en deels nog in stand hield. Maar anderzijds ook steeds meer ‘solidair’ met het anti-imperialistisch verzet daar tegen, bijvoorbeeld in Latijns Amerika. Tevens vanuit de zogenoemde ‘niet-gebonden’ Afro-Aziatische landen, en vanuit revolutionaire bewegingen en postrevolutionaire regimes – bijvoorbeeld in Cuba, Vietnam en uiteindelijk zelfs China. Ik werd zo geleidelijk een radicale ‘third worldist’ en zelfs ‘fellow traveller’.

Terug naar de universiteit

Pas aan het eind van dat decennium werd ik me er na allerlei polemieken steeds meer van bewust dat ik daarmee van het rechte pad was afgeraakt. Dus besloot ik eind jaren zeventig het roer weer om te gooien, en terug te keren naar de universiteit. Professor Brouwer had mij ondertussen aangespoord om nou eindelijk eens mijn proefschrift af te maken, met archievenonderzoek in Frankrijk en Italië over de sociale en intellectuele achtergronden van de allervroegste massapsychologie, die Baschwitz zo scherp op de korrel had genomen.

Daarna ging ik er meer boeken over schrijven: over de geschiedenis van de sociale psychologie en andere wetenschappen. Maar ook over hoe culturele verschillen systematisch door ons werden gestereotypeerd: in het dagelijks leven, in het wereldnieuws en in de terrorisme-berichtgeving, maar ook in strips voor kinderen en in grote Hollywoodfilms. Waarin de ‘ware feiten’ steeds onmerkbaar werden bijgewerkt om het geflatteerde westerse zelfbeeld te ontzien.

Onderzoek naar Baschwitz

Aan het eind van mijn loopbaan gekomen had ik echter nog steeds iets goed te maken aan Kurt Baschwitz. Van de Stichting Democratie en Media en anderen wist ik steun te krijgen om een grondige studie over hem te maken. Zijn leven, zijn werk en zijn tijd bleken veel boeiender en leerzamer dan ik eerder had vermoed.

Bijvoorbeeld al over hoe hij ruim honderd jaar geleden (halverwege de Eerste Wereldoorlog) van de ene op de andere dag door zijn krant in Hamburg tot correspondent in het neutrale Rotterdam werd gemaakt, omdat zijn journalistieke voorganger daar gearresteerd was… beschuldigd van spionage.

Kurt Baschwitz in 1966. Foto: Eric Koch/Nationaal Archief. CC BY-SA 3.0.

Kurt Baschwitz in 1966. Foto: Eric Koch/Nationaal Archief. CC BY-SA 3.0.

In Nederland werd hij geconfronteerd met deels ware en deels onware verhalen over Duitse wreedheden, met geallieerde propaganda en stereotype vijandbeelden. Na terugkeer schreef hij daarom een boek over de verborgen logica van dergelijke ‘massawanen’ in oorlogstijd, dat thuis al snel een bestseller werd.

Onder de Weimar Republiek van het Interbellum werd hij een geziene journalist en uiteindelijk zelfs hoofdredacteur van het gezaghebbende weekblad voor krantenuitgevers. Hij zag echter ook hoe banken, ondernemers en overheden telkens opnieuw probeerden om een vinger in de pap te krijgen bij de pers, op zoek naar politieke steun. Hij ging zich dus verdiepen in het nieuwe vak perswetenschap, en publiceerde later het boek De krant door alle tijden.

Bestempeld tot Jood

Na het aan de macht komen van de Nazi’s in 1933 werd hij evenwel tot opponent verklaard en ontslagen. Hij werd ook als Jood bestempeld, tot verbazing van zijn kinderen die van niets wisten. Hij vluchtte naar Amsterdam en begon daar een lobby om aan de universiteit als (goeddeels onbetaalde) ‘privaat docent’ in de perswetenschap te worden benoemd, bij de afdeling Geschiedenis van de Letterenfaculteit, wat uiteindelijk in 1935 lukte.

Hij werd geholpen door het Joods maatschappelijk werk, werkte kort bij een ‘informatiebureau’ dat vertrouwelijk documentatie verzamelde over het antisemitisme in Duitsland, en dat later doorgroeide tot een van de grootste Holocaustmusea ter wereld – in Londen. Vervolgens ging hij werken bij het nieuw opgerichte Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam dat de unieke archieven van linkse kopstukken als Marx, Bakoenin en anderen naar buiten smokkelde.

Na de Duitse inval in Nederland en de bezetting werd Baschwitz bij de UvA en het IISG als Jood ontslagen, maar begon te werken aan een trits boeken over massale vervolgingen. Later werd hij bij een razzia gearresteerd, naar het doorgangskamp Westerbork gestuurd voor deportatie, en een zekere dood in het Oosten.

Zijn dochter wist hem echter op het laatste moment aan de juiste papieren te helpen, en hem voorlopig vrij te krijgen. Hij dook onder, zijn dochter ging vervolgens bij het verzet, en haalde ook haar broer erbij. Ze werd later onder meer gehuldigd voor haar heldhaftige rol bij de gevechten rond het Centraal Station, op de allerlaatste oorlogsdag.

Opleider van journalisten

Na de Bevrijding zette Baschwitz een Zaterdagcursus op, waar journalisten uit het hele land bijscholing kregen voor hun belangrijke taak. Sommigen hadden een deel van de middelbare school gemist, door werk bij de ondergrondse pers, of door een oproep voor militaire dienst tijdens de zogenoemde ‘politionele acties’ in Indonesië.

Hij kreeg een hele reeks later illustere studenten – in de journalistiek, aan de universiteiten en in de politiek. Hij werd ook gangmaker van een Europese vereniging voor onderzoekers in de ‘publicistiek’, richtte het vaktijdschrift Gazette op, en legde mee de basis voor de wereldwijde International Association of Mass Communication Research, die nu wereldwijd 2.000 leden heeft.

Bij een feestelijke bijeenkomst in het Vondelpark rond zijn tachtigste, kon zijn opvolger als hoogleraar perswetenschap Maarten Rooij (eerder NRC-hoofdredacteur) hem als ‘symbolisch extra cadeau’ de start aankondigen van de eerste voltijdse journalistenopleiding van het land in Utrecht…

Jaap van Ginneken presenteert op 9 januari 2018 aan de Universiteit van Amsterdam  zijn dubbele biografie. Enerzijds de volledige academische editie in het Engels: Kurt Baschwitz – Pioneer of Communication Studies and Social Psychology (Amsterdam: Amsterdam University Press). Anderzijds een verkorte publiekseditie in het Nederlands: Kurt Baschwitz – Peetvader van journalistiek en communicatie (Diemen: AMB).

Jaap van Ginneken

Jaap van Ginneken studeerde sociale en massapsychologie, was lang part-time verbonden aan de afdeling communicatiewetenschap van de Universiteit van Amsterdam, en schreef diverse boeken.

Alle artikelen van Jaap van Ginneken op De Nieuwe Reporter.