De belangrijkste journalistiek van 2017

Wat wij met onderzoek willen in De Groene: voorbij het incidentalisme gaan

De journalistiek is de waakhond van de democratie en vormt de vierde macht in de democratisch rechtsstaat. Op De Nieuwe Reporter willen we laten zien hoe belangrijk Nederlandse nieuwsmedia in dit opzicht zijn geweest in 2017. Daarvoor hebben we nationale media gevraagd om hun belangrijkste onthulling of verhaal van het afgelopen jaar. Deze aflevering De Groene Amsterdammer.

‘Als staatssecretaris was ik natuurlijk wel een beetje met een bijl aan het rondhakken af en toe.’

Met dit citaat van oud-VVD-Kamerlid en oud-officier van justitie Fred Teeven opent Henri Beunders het derde deel (Onrust en botte bijlen) van zijn grote, ambitieuze onderzoeksproject over strafrecht en emotie, waarvoor hij bij elkaar tientallen rechters, officieren, advocaten en wetenschappers sprak en de benodigde rapporten en wetenschappelijke artikelen en dissertaties las.

Onder de kabinetten-Balkenende en helemaal onder de kabinetten-Rutte is de nadruk sterk komen te liggen op de veiligheidsproblematiek. Het strafrecht wordt daarbij vaker en fermer ingezet dan voorheen. Want de nieuwe partijen die nu bij het strafrecht betrokken zijn –  de slachtoffers en hun advocaten, de ‘boze burgers’ en niet te vergeten de (sociale) media – roepen ook daarom, om strenge straffen.

Ophef veroorzakende uitspraak

Het derde verhaal van de serie concentreerde zich op voorlopige hechtenis: Nederland is daar koploper in in Europa. Steeds sneller en het vaker komen mensen in voorlopige hechtenis, ook steeds vaker ten onrechte. ‘Ik lig daar niet wakker van’, zei Fred Teeven, die in het stuk wordt opgevoerd als symbool van de steeds grotere nadruk op veiligheid en strenger straffen.

Tot dan toe kreeg de toch wel onthutsende onderzoeksserie lof van onze lezers, met name van degenen die werkzaam zijn in het juridische veld. En toen ontstond er opeens een mediastorm rond een van de uitspraken van Fred Teeven in dat derde deel. Het gaat om een passage waarin het over strenger straffen gaat en de onhaalbaarheid van de invoer van minimumstraffen, omdat coalitiegenoot PvdA daar tegen is. ‘Verdere verstrenging van het strafrecht zat er nu niet meer in’, zegt Teeven dan ook.

En dan volgen de woorden die voor zo veel ophef zorgden:

‘Toen heb ik me toegelegd op de bezuiniging op de advocatuur. Het is een andere manier om hetzelfde effect te bereiken. Als je aan een advocaat niet al te veel tijd geeft om aan een verdachte te besteden, dan wordt het ook niet zo veel, die verdediging.’

Twitteraars hadden het zinnetje verontwaardigd rond getweet en officiële media namen het al snel over.

‘Incidentalisme’

Wij werden overvallen door de ophef. Opeens hingen alle media aan de lijn. Wij hadden natuurlijk ook wel gezien dat Teeven een aantal stevige uitlatingen deed, maar die pasten in die bredere tendens die Henri Beunders voor ons onderzocht, namelijk de invloed van het veiligheidsdenken op ons strafrecht. Maar we hadden niet, zoals in medialand gebruikelijk, een persbericht met Teevens controversiële uitspraken verstuurd.

Ik herinner me nog de verbijstering van de journaliste van Nieuwuur die ik aan de telefoon had: het interview had al een half jaar eerder plaatsgevonden? En wij hadden het al die tijd laten liggen!

Ironisch genoeg was de storm rond Teeven een illustratie van de tendens die Henri Beunders zelf in zijn serie beschrijft. Hij haalt er het mooie begrip ‘incidentalisme’, dat Herman Tjeenk Willink meermaals in zijn jaarrede als vice-voorzitter van de Raad van State gebruikte, bij aan. Er is een incident, in dit geval ‘schokkende’ uitspraken, de media ontploffen en dan moet de politiek ook wel reageren, liefst met daadkracht. De storm gaat liggen, tot het volgende incident. De grote lijn lijkt vrijwel niemand te willen zien. Doe grote lijn is er natuurlijk wel in de hele serie.

Structurele wantoestanden

Het is precies wat wij met onderzoek willen in De Groene: voorbij het incidentalisme gaan. Nadeel is dat veel onderzoeken niet alom worden rondgepompt. Daarvoor is een schandaal nodig. Liefs verknoopt met de daden van één slechterik. Maar als het gaat om misstanden in de democratische rechtsstaat kom je er niet als je je op het schandaal en het incident fixeert.

Tot slot dan ook nog een ander voorbeeld van onderzoeksjournalistiek die zicht biedt op structurele wantoestanden: de verhalen die de Investico-onderzoekers Karlijn Kuijpers, Thomas Muntz en Tim Staal voor De Groene maakten over de handel in problematische schulden.

  1. Het eerste (Leed vermarkt) gaat over hoe ING, ABN Amro en andere grote bedrijven oude schulden doorschuiven naar agressieve incassobureaus, die vooral met bluf en intimidatie te werk gaan.
  2. Het tweede, misschien nog onrustbarender verhaal (U staat op een zwarte lijst) toont aan dat grote incassokantoren zich transformeren tot databedrijven die zwarte lijsten aanleggen over onze betaalmoraal. Zonder dat we dit weten en in strijd met de privacywetgeving.

Dankzij Investico kreeg databedrijf Focum er onlangs een Big Broter Award voor.

Lees ook de andere aflevering in de serie De belangrijkste journalistiek van 2017.

Xandra Schutte –

Xandra Schutte is hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer.

Alle artikelen van Xandra Schutte op De Nieuwe Reporter.