Screenshot uit video van politievlogger Jan-Willem

Screenshot uit video van politievlogger Jan-Willem

Socialmedia-beleid politie op de korrel door open source onderzoek

De dataredactie van de KRO-NCRV struinde afgelopen half jaar social media af op zoek naar open source data van de Nederlandse politie. Na analyse van die data uit Youtube-video’s, tweets, Facebookposts en Instagramposts kwam de volgende conclusie: de politie gaat lang niet altijd goed om met privacygegevens van slachtoffers/daders. De dataredactie wist met het gebruik van geolocaten, ookwel bekend als de Bellingcat-methode, de herleidbaarheid van personen te achterhalen.

Het is 12 april wanneer we bij de Starbucks op Amsterdam Centraal hebben afgesproken met privacy-expert Rejo Zenger. We zijn hier om meer te weten te komen over cameratoezicht in Nederland. Al snel gaat het gesprek over bodycams en videomateriaal van de politie. Hoe gaat de politie om met videobeelden? Moeten zij toestemming vragen wanneer ze willen filmen? En hoelang worden de beelden opgeslagen? De Nederlandse politie is hiermee volop aan het experimenteren, weet Zenger ons te vertellen. En of dat altijd goed gaat, is maar de vraag.

Een Youtube-video van de politie van Florida laat zien dat de waarheid ook niet altijd wordt weergegeven door een autoriteit als de politie. Amerikaanse agenten houden een verdachte aan. Als we de beelden van de bodycam zien, lijkt het erop dat de verdachte tegenstribbelt en met moeite in bedwang gehouden kan worden. Na enige worsteling is de verdachte ingerekend en gaat de bodycam op zwart.

Wat we op die beelden niet zien, is dat de verdachte voortijdig op de grond gaat liggen en zich overgeeft en dus helemaal niet tegenstribbelt. De vijf politieagenten beuken vervolgens wel hard in op de man en ze gebruiken onnodig geweld. We weten dit omdat er op een later tijdstip beelden van een beveiligingscamera werden vrijgegeven, waarin te zien is dat er is gemanipuleerd met de bodycam. In de video hieronder is er een nieuwsitem gewijd aan dit voorval. Zo blijkt dat de politie ook niet altijd vrijuit gaat in dit soort gevallen.

Populaire politievloggers

Wij besluiten ook op zoek te gaan naar video’s op Youtube en dan met name video’s die de politie online heeft gezet. Al snel maken we kennis met politievlogger Jan-Willem Schut. De politieagent uit Almere heeft een eigen Youtube-kanaal waarin hij sinds 30 mei 2016 video’s uploadt. In de video’s neemt Jan-Willem je mee op een werkdag. De beelden variëren van suf administratief werk tot spannende achtervolgingen. Op het moment van schrijven heeft Jan-Willem 131.240 abonnees en 14.313.580 views achter zijn naam staan.

Jan-Willem is niet de enige politievlogger in Nederland. In Amsterdam is agente Tess ook actief op Youtube. Zij neemt je, net als Jan-Willem, mee op een doorsnee werkdag. De Amsterdamse agente heeft met 12.080 minder abonnees dan haar collega vlogger Jan-Willem, maar is daarmee nog steeds erg populair onder de doelgroep. Haar video’s zijn op het moment van schrijven 561.286 keer bekeken.

Het aantal views en abonnees zegt iets over de populariteit van deze vloggers. Ook het aantal reacties onder elke geposte video is aanzienlijk. We bekijken willekeurig een aantal video’s en komen tot de conclusie dat deze video’s ook tot grote problemen kunnen leiden.

De aanleiding

Het begint al bij de eerste video van Jan-Willem die we – nadat we de zoektermen ‘politie’ en ’Nederland’ in Youtube hebben gegooid – gelijk tegenkomen. Jan-Willem vertelt in een voice-over dat hij aan het begin van zijn dienst eerst wat gerechtelijke stukken moet bezorgen. Ondertussen zien we hem op een politiemotor door de straten van Utrecht rijden. De agent stapt van zijn motor en loopt de trap op naar een woning in een rijtjeshuis.

Op het eerste gezicht een onschuldig fragment. De persoon aan wie de gerechtelijke stukken moeten worden afgegeven is niet thuis. Het huisnummer is ook geblurd. Maar toch verbazen we ons over dit stukje video. Ondanks de zorgvuldigheid van het blurren van het huisnummer, denken we namelijk alsnog dat we het adres kunnen achterhalen. Voordat Jan-Willem van de motor afstapt hebben we immers een deel van de route richting het huis kunnen zien. Oftewel, door middel van observaties van de omgeving, zouden we adressen mogelijk kunnen achterhalen.

En dat hebben we, na het bekijken van ruim 46 uur aan video’s, dan ook gedaan.

Een nieuwe methode: Geolocaten

De methode geolocaten is ons bijgebracht door Elliot Higgins, oprichter van Bellingcat. In juni 2017 kwam Elliot Higgins bij ons langs om een driedaagse cursus over te geven over tools en methoden die zij gebruiken bij hun onderzoeken. Bellingcat werd bekend door de publicaties die zij deden na het neerstorten van MH17.
De naam geolocaten zegt het eigenlijk al: op zoek gaan naar de geografische ligging van open data zoals foto’s of video’s afkomstig van social media. Met geolocaten probeer je de exacte locatie te achterhalen, door goed te kijken naar kenmerken in een foto.

Om op basis van open source data op social media, locaties te kunnen achterhalen gebruiken we geen bijzondere software. De beschikbare data op social media en Google Maps zijn daarbij al een goed begin. Met die kennis uit de cursus en de tools binnen ons handbereik beginnen we de video’s van politievloggers Jan-Willem en Tess te analyseren.

Om uit te leggen hoe we die analyses hebben gedaan, gebruiken we een voorbeeld uit een video van politievlogger Jan-Willem. We weten dat de agent Almere-Buiten als zijn standplaats heeft en dat zijn werkgebied dus ook in die omgeving ligt. Om locaties te achterhalen is Almere-Buiten dan ook vaak het startpunt van ons onderzoek. Met dat gegeven, zoomen we steeds iets verder in totdat we op basis van observaties uit de video een woning en dus adres kunnen achterhalen.

In het voorbeeld zien we beelden vanuit een politiewagen. De auto neemt een afslag naar rechts op de rotonde. Als we het beeld stilzetten, dan zien we aan de linker- en rechterkant wegbewijzering. Op het rechter, blauwe bord staat de tekst: Sumatraweg, Indischebuurt. We weten dus dat het hier in de buurt moet zijn.

We tikken deze termen in op Google Maps en we navigeren naar de straat. Iets verderop in de video zien we de tekst De Wegwijzer op een gebouw staan, met een religieus teken. Google Maps leert ons dat deze twee tips leiden tot de volgende uitkomst: De Evenaar. Dat is de weg waarop de politieauto, van waaruit we de beelden zien, rijdt.

thomas1

Later in de video zien we Jan-Willem over een hekje van een tuin stappen. Op de achtergrond zien we vrijstaande huizen, veel groen van bomen, zonnepanelen en een dakkapel. Dit zijn elementen die je vanuit satellietbeelden op Google Maps zou moeten kunnen herkennen.

Daarnaast zien we, wanneer we de video een paar seconden vooruit spoelen, twee herkenbare objecten: aan de linkerkant een vlakke, betonnen muur en aan de andere kant een raar, laaghangend dak. We gaan op zoek in de buurt van De Evenaar (de weg die we al eerder wisten te achterhalen) naar deze kenmerken.

thomas2

We komen uit bij de Stripheldenbuurt in Almere-Buiten. Daar zien we vooral de kenmerken van de betonnen muur, het laaghangende dak en de dakkapel terugkomen in de satteliet view. Wanneer we in streetview alle kernmerken controleren met de video, hebben we het juiste adres weten te achterhalen.

thomas3

Toegegeven, dit is geen spannend voorbeeld. Het gaat hier om een situatie waarin de politie op bezoek gaat bij een woning waarvan de tuin niet goed is onderhouden. Maar stel je voor dat het hier gaat om huiselijk geweld? Of doodsbedreigingen? En als wij dit naar enig speurwerk hebben kunnen achterhalen, wat betekent dat dan voor mensen die in die buurt wonen? En de verdachten? Los van de situatie is het ook schrijnend dat privacygevoelige informatie op zo’n manier naar buiten komt.

Resultaat van onderzoek

En dus bekijken we bijna 46 uur video’s. Dat zijn 178 verschillende video’s verdeeld over het kanaal van politievlogger Jan-Willem en Tess. In 23 gevallen daarvan weten we de exacte locaties te achterhalen. Ook ontdekken we dat in veertien gevallen nummerborden van voertuigen niet zijn geblurd. En dit betreft dan alleen nog maar video’s afkomstig van twee verschillende Youtube-kanalen.

Deze resultaten van ons onderzoek waren voor onze collega’s van onderzoeksprogramma De Monitor aanleiding om hierover een televisie-uitzending te maken. Maar het bereik van de online politieberichten gaat verder dan alleen deze twee Youtube-kanelen, dus betrekken we ook andere socialmedia-platformen van de politie, zoals Twitter, Facebook en Instagram erbij. Volgens Programmadirecteur Nieuwe Media van de politie, Ron de Milde, zijn er 2.300 wijkagenten alleen al actief op Twitter. Daarnaast zijn er ook 300 Facebook-accounts.

Social media politie onoverzichtelijk

Om die cijfers te checken, maken we een scraper die per wijkagent de gekoppelde social media-accounts voor ons binnenhaalt. Als we die data van politie.nl analyseren komen we op hele andere cijfers, namelijk 900 van wijkagenten op Twitter, 175 wijkagenten maken beroepsmatig gebruik van Facebook en 132 wijkagenten begeven zich op Instagram.

Of de informatie van Ron de Milde onjuist is, óf dat de gegevens op de site van de politie onvolledig is. We gaan uit van het laatste, omdat we na zoekopdrachten op Twitter ook accounts vinden die weer niet op de site van de politie staan. Kortom: het lijkt onmogelijk om een totaaloverzicht te krijgen van het aantal social media-accounts die in gebruik zijn door de politie.

We analyseren alleen de social media-accounts die wel bekend zijn. Dit doen we onder andere met de School voor Journalistiek uit Utrecht. Zij helpen ons mee met het achterhalen van adressen in foto’s, uitingen of video’s op social media door politie. Het resultaat is dat daar ook veel zaken aan het licht komen, waarbij de privacy van slachtoffers of verdachten wordt geschaad.

In de uitzending van De Monitor over dit onderzoek reageert de politie, in de persoon van Ron de Milde, op onze resultaten. Zijn conclusie: richtlijnen voor social media zijn niet nodig. De agenten worden professioneel genoeg geacht om hier goed mee om te gaan en goede afwegingen te maken tot het plaatsen van tweets en andere online uitingen.

Toch heeft de uitzending wel enige verandering voortgebracht. Daags na de uitzending opent de politie op haar eigen website een soort klachtenloket. Hier kun je klachten indienen, wanneer jij door agenten ongewenst in beeld bent gebracht op social media. En enkele filmpjes van politievlogger Jan Willem worden aangepast of zelfs offline gehaald.

Op 30 januari heeft De Monitor hierover een vervolguitzending en zal dan met name het juridische aspect van het onderwerp behandelen.

Thomas Mulder –

Thomas Mulder is datajournalist en ontwerper voor de dataredactie van de KRO-NCRV.

Alle artikelen van Thomas Mulder op De Nieuwe Reporter.