Nederland is een ombudsman voor de media rijker. Deze en komende maand presenteert de Stichting Media Ombudsman Nederland, (MON) zich. Initiatiefnemers Kees Haak (vice-voorzitter) en Jan van Groesen (voorzitter) willen zich daarmee teweer stellen tegen ‘een crisis in de journalistiek’. De nieuwe stichting gaat uitspraken doen over journalistieke ethiek en tegelijkertijd ‘de Raad voor de Journalistiek niet voor de voeten lopen’. Ofwel: ‘de nationale standaarden inzake journalistieke ethiek versterken’. Intussen werkt de kersverse stichting, net als de Raad, aan een journalistieke gedragscode ‘die andere codes overbodig moet maken’.

Haak en Van Groesen zeggen zich al langer ‘grote zorgen’ te maken over ‘de neergang in de journalistiek’. Zelf journalisten (Haak werkte als lezersredacteur bij het Rotterdams Dagblad, Van Groesen was adjunct-hoofdredacteur bij het ANP) zeggen zij ontwikkelingen waar te nemen die de journalistiek een slechte reputatie bezorgen. ‘We spraken er samen vaak over. Vijfentwintig jaar geleden was er ook kritiek op de pers, maar die bleef vaak binnenskamers. Nu zitten we middenin een ontwikkeling waarbij de journalistiek met de regelmaat met het hoofd op het hakblok gaat’, aldus Van Groesen. De ‘respectabiliteit’ van het beroep is volgens hem in het geding.

Het tweetal kwam tot de conclusie dat er iets moet komen dat ‘gezag’ uitstraalt. ‘Het punt van ethiek wordt door de huidige organisaties niet of te weinig ingevuld. De NVJ is vooral een vakbondsorganisatie. Je zag op een goed moment dat allerlei organisaties zich bezighielden met die journalistiek. We kregen het rapport ^[1] van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling ^[2]. De journalistiek was niet betrokken bij die debatten. Wij vinden dat zelfregulering beter uit de journalistiek kan komen.’

Gereserveerd
De nieuwe stichting zegt met bijkans alle ‘spelers’ in de journalistiek gesprekken te hebben gevoerd. Daarbij waren volgens Haak en Van Groesen de reacties steevast zeer positief. Slechts de NVJ en de Raad voor de Journalistiek zouden zich gereserveerd hebben opgesteld. ‘We willen de Raad niet voor de voeten lopen. Wij denken dat we zelfs de rol van de Raad kunnen versterken door mensen daarnaar te verwijzen. Wij willen ons buigen over structureel ethische vragen. Hoe je bijvoorbeeld kunt denken over embedded journalism. Of over de cartoonkwestie. De Raad heeft in beide kwesties verzuimd een uitspraak te doen.’

De twee initiatiefnemers zullen zelf de rol van ‘ombudsman’ vervullen. Zij doen onderzoek naar journalistieke gedragingen (en schromen daarbij niet redacties te bezoeken teneinde de betrokken journalisten te horen) en leggen hun bevindingen voor aan een Raad van Bestuur. Die raad, waarin uitsluitend journalisten zitting hebben, bepaalt uiteindelijk een standpunt. Wie er in deze raad zitting nemen is nog onbekend. Volgens Haak is het de bedoeling een ‘schakering’ uit het beroep uit te nodigen.
Advies krijgen de twee van een curatorium, waarin wetenschappers, journalisten en andere mediakenners een plaats zullen krijgen. Daarbij noemen de twee onder anderen de namen van ethiek-docent Huub Evers (Fontys Hogeschool Journalistiek), Hans Renders (Universiteit Groningen) en taalkundige Jan Renkema (Universiteit van Tilburg).

Haak en Van Groesen (beiden hebben een ‘verleden’ in Internationaal Perscentrum Nieuwspoort en kennen elkaar daarvan) zeggen de financiering voor de oprichting rond te hebben en nu bezig te zijn met het krijgen van structurele inkomsten. Financiering door de overheid (‘daar rekenen we een zelfstandig bestuursorgaan als het Bedrijfsfonds voor de Pers niet toe) zullen ze niet accepteren (‘om onze onafhankelijkheid te bewaren’). ‘We gaan in ieder geval van start’, zegt Haak.

Intussen zeggen beiden te ‘mogen’ vertellen welke gulle gever de start van de Stichting mogelijk maakte: oud-courantier Freddy Sijthoff zou zich, volgens Haak en Van Groesen, eveneens ernstig zorgen maken over de koers die bijvoorbeeld zijn ‘oude’ Haagsche Courant nu vaart. Zijn zorg zette Sijthoff om in klinkende munt, zodat de stichting even vooruit kan, totdat structurele financiering is gevonden.

Tijdschrift
De Stichting Nationale Media Ombudsman wil een aantal activiteiten ontplooien. Zo wordt eerdaags een website (www.media-ombudsman.nl) actief waarop debatten en publicaties te vinden moeten zijn.
Daarnaast is de stichting van plan een tijdschrift over journalistieke ethiek in de markt te zetten. Er komt een onderzoeksafdeling, wellicht een jaarboek met ‘de stand van zaken in de journalistiek’, rapporten en conferenties. Een ambitieus programma, zo geven ze toe.
Kees Haak vertelt bovendien dat hij werkt aan een journalistieke code. Zit de Nederlandse journalistiek daar op te wachten? Er zijn immers nogal wat codes en de Raad voor de Journalistiek ontwikkelt er ook al een. ‘Misschien wordt dit uiteindelijk de enige’, aldus beide initiatiefnemers.

De twee oprichters kennen de mogelijke kritiek: een hobby van oude mannen waar een nieuwe generatie journalisten niets mee opheeft. Wat zeggen begrippen als redactionele onafhankelijkheid, waakhond van de democratie of redactiestatuut hen nog? Haak: ‘Wij komen wel degelijk veel jonge journalisten tegen en wij denken dat zaken als ethiek ook bij hen leven. Ik ontmoet ze en ik ken ze. We willen zoveel mogelijk journalisten aan ons binden. Niet uitsluiten maar insluiten. Per slot hebben wij de wijsheid niet in pacht. Ook daarom willen we er zoveel mogelijk mensen bij betrekken.’

Een ander mogelijk punt van kritiek: het duo heeft zichzelf tot ‘Ombudsman’ gebombardeerd en er vervolgens zelf een ondersteunende Raad bij gezocht.
Leuke hobby? Van Groesen: ‘Ach, wij redeneerden: als wij het niet doen vanuit de journalistiek, gebeurt het wellicht vanuit een andere hoek: de overheid. Hoe we in de toekomst bepalen wie ombudsman wordt, weten we nog niet. Maar we vragen mensen in de ondersteunende Raad die in allerlei organisaties actief zijn.’ En na enig aandringen: ‘Het zou best zo kunnen zijn dat we in de toekomst zoiets als een verkiezing houden’.

Lokale democratie
Van Groesen wijst er nog op dat Nederland een van de langste tradities in de wereld heeft op het gebied van persvrijheid. ‘Zaken als een redactiestatuut passen in die traditie. Maar wij stellen vast dat door overnames, fusies en commercialisering die persvrijheid wordt ingeperkt. Bedenk je eens wat er gebeurt als PCM Uitgevers in financiële problemen komt. Gaan dan de cijfers prevaleren boven de journalistiek? Dat leidt tot grote zorg. Ook als je de positie ziet van de voormalige regionale dagbladen binnen het Algemeen Dagblad. Wat betekent zo’n ontwikkeling voor de lokale democratie?’

Hetgeen automatisch tot de vraag leidt of de kersverse ombudsmannen vinden dat de Nederlandse journalistiek dergelijke ontwikkelingen te gelaten over zich heen heeft laten komen. Haak: ‘Ja. Dat vind ik wel.’ Van Groesen: ‘We zitten in een crises in de journalistiek’.

En dus wordt ‘bewustwording’ een belangrijke actiepunt van de stichting. De opleidingen zouden om te beginnen wel eens wat meer aan ethiek mogen doen, stelt Haak, zelf oud-docent van de Tilburgse journalistenschool.

Vinden Haak en Van Groesen dan dat er in dit land te veel slechte journalistiek wordt bedreven? ‘Ja, er lopen goeie en slechte journalisten rond. Maar wij willen veel breder kijken naar ontwikkelingen. Bijvoorbeeld de afname van respectabiliteit. Daarbij gaat het niet om goede of slechte journalistiek. Het gaat om de ontwikkeling. Het grote verloop heeft daar mee te maken. Ook daardoor is de kwaliteit van de journalistiek gedaald.’

Tot slot de vraag aan voorzitter Van Groesen waaraan hij zich persoonlijk ergert. ‘Dat je met disrespect wordt behandeld. De krant was ooit een mijnheer maar is nu gedegenereerd.’

Jan van Groesen werkte 30 jaar in diverse functies bij het ANP. In 1997 ging hij er weg na ‘een conflict over hoor en wederhoor’ om voor zichzelf te beginnen. Hij was actief in Internationaal Perscentrum Nieuwspoort, onder andere acht jaar als voorzitter. Hij leidde er een verbouwing.

Kees Haak werkte bij Het Vrije Volk, Haagsche Courant, de Tilburgse journalistenopleiding en het Rotterdams Dagblad. Bij die laatste krant was hij lezersredacteur (‘een van de twee onafhankelijke ombudsmannen in Nederland, samen met die van de Volkskrant’). Toen in september 2005 die krant opging in het Algemeen Dagblad, kwam er een einde aan zijn werk als lezersredacteur. Ook Kees Haak was actief in Nieuwspoort. Het laatst als hoofdredacteur van Nieuwspoort Nieuws. Daar stopte hij mee na een conflict