Gisteren was ik aanwezig bij de conferentie ‘Mediawijsheid: leven in de gemedialiseerde samenleving’ in Pakhuis DeZwijger, Amsterdam. Mediawijsheid is een, door de Raad voor Cultuur gekozen, lastig begrip. Gelukkig geeft de website mediawijsheid.org verduidelijking: “Of we nu met elkaar communiceren, een studie kiezen of ons in een onderwerp verdiepen: we kunnen niet zonder media. Media zijn niet langer onderdeel van onze omgeving, maar zelf omgeving geworden. In die gemedialiseerde wereld moeten we mediawijs zijn.”


De video-boodschap van Maria van der Hoeven
Maria van der Hoeven, minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, verzorgde per video-boodschap de opening van de Mediawijsheid conferentie. In haar boodschap werd duidelijk dat het Ministerie van OCW nog niet precies weet wat nieuwe media, zoals internet, echt te bieden hebben. Dit is goed nieuws voor de nieuwe mediamakers, die nu vanuit dit land der blinden nieuwe plannen lanceren. Soms met behulp van subsidies van het ministerie en soms geheel op eigen kracht. Belangrijk is dat we allemaal mediawijs worden.

Lawrence Lessig
Lawrence Lessig’s keynote liet de dag pas echt goed beginnen. Lessig, Amerikaans hoogleraar aan Stanford Law School, staat bekend om zijn uitspraken over culturele vrijheid en auteursrechten in het digitale tijdperk. Lessig is een fantastisch spreker, de helderheid waarmee hij spreekt en de korte statements die op een groot scherm werden geprojecteerd krijgen tezamen een enorme zeggingskracht. Elk woord in zijn toespraak was zorgvuldig gekozen en onmiskenbaar raak.

Lessig begon over het verschil tussen een read-write en een read-only cultuur. Read-write, waarbij de consument zelf content kan maken en hergebruiken versus read-only waarbij de consument alleen maar consumeert. Apple’s iTunes of Amazon’s pay-per-view zijn voorbeelden van read-only. Wikipedia is het toonvoorbeeld van een read-write cultuur. De read-write cultuur is volgens Lessig vele malen groter dan read-only, met name doordat het herbewerken van content al snel een heel netwerk van afgeleide werken oplevert en in staat is tot enorme economische groei.

Voor een groot deel leven we dus in een ‘sharing economy’, read-write, waarbij het gaat om het delen van informatie en het delen en herbewerken van creatieve werken. Digitale technieken democratiseren onze samenleving. Een goed voorbeeld van de ‘sharing economy’ is wikipedia; samen met anderen teksten schrijven waarbij iedereen andermans werk kan editen, kan herbewerken. Dit levert ‘social wealth’ op voor iedereen. Elke bijdrage, hoe klein ook, is essentieel en geeft voldoening aan de auteurs.

Over naar auteursrecht op internet, een onderwerp waar Lessig veel over kan vertellen. Lessig is mede-oprichter van Creative Commons . Zo vertelde hij dat in de ‘oude’ analoge wereld onze wetgeving de read-only cultuur ondersteunt. Maar in de analoge wereld was het niet mogelijk om alles via wetgeving precies te regelen, zaken zoals ‘fair use’, een grijs gebied dat bijvoorbeeld toestaat dat een boek dat wordt aangeschaft door een consument ook gelezen mag worden door anderen, uitgeleend of zelfs doorverkocht mag worden. Door de komst van digitale technieken zijn we nu in staat om dat grijze gebied ook te reguleren. Zo kan men door DRM (Digital Rights Management) dit ‘fair use’ inperken. Lessig stelde dat het rechtssysteem hierdoor steeds meer vervangen wordt door digitale technieken, DRM, die controle over onze cultuur op een negatieve manier gaan uitoefenen. Het lastige hierbij is dat de commerciële economie ondersteund wordt door ons rechtssysteem, maar dat de ‘sharing economy’ ermee conflicteert, ons auteursrecht is hierop nog niet voorzien. Zo haalde Lessig aan dat bijvoorbeeld YouTube of MySpace nog steeds het risico lopen aangeklaagd te worden voor het schaden van auteursrechten. Kortom: in een ‘sharing economy’, read-write cultuur, zijn we gebaat bij een lichtere, een vrijere vorm van auteursrecht. Aanpassing van ons auteursrecht zal dus zonder twijfel noodzakelijk zijn.

‘Sharing economy’ wil volgens Lessig niet zeggen dat er geen geld verdiend kan worden, want een hybride vorm tussen commercieel en ‘sharing’ blijkt juist erg succesvol voor bijvoorbeeld Redhat (Linux), Mozilla Firefox, SecondLife, MySpace en YouTube. Ook zien auteurs, waaronder Lessig zelf, die hun boeken in PDF-vorm gratis weggeven, de vraag naar hun boeken toenemen. Of neem het voorbeeld van de Mentos/Diet Coke video die in korte tijd 5,5 miljoen keer werd bekeken en meer dan 30.000 dollar opleverde voor de makers dankzij de advertentie die de video-site revver.com aan het eind van de video toevoegt. Revver.com werkt met Creative Commons licenties. Kortom: ‘sharing economy’ biedt nieuwe economische mogelijkheden.

Mediawijsheid op scholen
Na Lessig’s keynote probeerden Cees Hamelink (hoogleraar Internationale Communicatie aan de Universiteit van Amsterdam), Toine Maes (directeur stichting Kennisnet Ict op School) en Marleen Stikker (directeur van de Waag Society) een aantal statements over mediawijsheid in ons onderwijssysteem te maken. De essentie kwam van Stikker: ‘wie moeten er nu mediawijs gemaakt worden? De leerlingen of de docenten?’ Waarschijnlijk de laatsten.

Tijdens de plenaire afsluiting kwam onder andere de burgerjournalistiek en de rol van de overheid ter sprake. Volgens Else Kuiper moet de overheid helpen bij burgerjournalistiek. Jorrit de Jong (Universiteit Leiden) voegde hieraan toe dat de mediawijsheid van de overheid zelf twijfelachtig is. Mohamed El Aissati is bezig om video’s van Uitzending Gemist van de publieke omroep ook rechtstreeks op Maroc.nl aan te bieden, zodat de bezoekers niet op Uitzending Gemist zelf hoeven te gaan zoeken. Maar Mezen Dannawi voegde hier wel gelijk aan toe dat het gat tussen traditionele media en nieuwe media gedicht moet worden om zo te voorkomen dat er allerlei kleine niche-websites, zoals bijvoorbeeld Maroc.nl, onbekend blijven bij het grote publiek.

Raad voor Cultuur
Els Swaab, voorzitter van die Raad, stelde dat de overheid moet zorgen voor een publiek domein en de kwaliteit en onafhankelijkheid van de media moet bewaken. Haar slotwoorden haakten precies in op de keynote van Lawrence Lessig: we staan aan het begin van een ‘sharing culture’.

Al 5 reacties — discussieer mee!