Is een mening die niemand huldigt ook een mening? Die vraag houdt me al een tijdje bezig en werd weer actueel omdat Volkskrant-columnist Bert Wagendorp de brui aan zijn internetbijdragen gaf en Charles Groenhuijsen een tijd later dreigde hetzelfde te doen. Beiden ging het erom dat ze zulke grove en naargeestige reacties kregen op hun weblogs dat hen alle lust tot publiceren verging.

Persoonlijk heb ik ook zo mijn ervaringen met dergelijke erupties van haat. Ik word met enige regelmaat doodgewenst, om maar wat te noemen.

Maar het opvallende van dergelijke grove reacties is dat ze alleen op internet te vinden zijn. Tenminste dat is mijn persoonlijke ervaring. Ik spreek regelmatig in het openbaar, neem deel aan discussies en debatten maar hoor dan nooit – en ik benadruk nooit – dergelijke reacties.

Wel heb ik een paar keer meegemaakt dat ik in een normaal gesprek met iemand raakte en dat die vervolgens op een weblog een heel andere voorstelling gaf van wat er besproken was met woorden als “Ik heb hem eens flink de waarheid gezegd”. Een enkele keer benaderde ik zo iemand achteraf om te vragen waarom hij dat deed: “Ach, dat is allemaal maar een geintje. Het is maar internet.”

Oorlogsmisdadiger
Dat gefantaseer en het gebrek aan enig gevoel voor proporties komt in de beste kringen voor. Een medewerker van De Nieuwe Reporter vergeleek me onlangs op een weblog met een ‘oorlogsmisdadiger’. Toen ik hem in een mail daar op aansprak nam hij dat onmiddellijk terug en maakte er Willibrord Frequin van. De Britten noemen dat ‘adding insult to injury’. In het universum van de internetbeledigingen liggen alle extremen op dezelfde hoop.

Het stelt allemaal niks voor, het is maar internet. Dat is de manier waarop het fenomeen goedgepraat wordt. Die redenering deed het misschien aardig in 1994 maar ondertussen wordt datzelfde internet wel gebruikt als – serieuze – informatiebron. En dat geldt ook voor de meningen. Je kunt je al lezende amper aan het idee onttrekken dat er toch wel iets van moet kloppen.

Dat effect is ook waarneembaar bij lezers van weblogs waar nieuws tot amusement wordt opgepimpt. Ze weten natuurlijk dat het allemaal flauwekul is maar ondertussen denken ze wel dat het waar is. Het onderscheid tussen feit en fictie is nog maar amper te maken. Tot voor kort was die onverenigbaarheid van percepties voorbehouden aan lezers van roddelbladen, nu rukt het op in de gewone nieuwsconsumptie.

Onbeteugelde reageerdrift
Dat geldt niet alleen voor gescheld en andere narigheid maar ook voor serieuze reacties. Een vriendin wees me op een reactie die ze had geschreven op de site van NRC waarin ze onder een verzonnen naam zich in welgekozen woorden lovend over een nieuwe gratis krant uitliet. Diezelfde krant had ze net tegenover mij de grond ingeboord. Hoe kan dat? “Die reactie schreef ik vanochtend, toen had ik die krant nog niet echt bekeken. Maar ik wilde gewoon reageren.” Zo simpel is het. Het is een drang, geen gedachte. We houden onszelf en anderen kortom voor de gek met onbeteugelde reageerdrift.

Er zit een ander naar trekje aan. Veel van de verzonnen meningen lijken maar een doel te hebben: de auteur het zwijgen op te leggen en het debat te smoren. Dat is uitermate effectief. Bert Wagendorp is zo online monddood gemaakt. Die cultuur wordt overigens in Nederland toegejuicht. Weblogs die tot dergelijk gedrag aanzetten vallen bij de Dutch Bloggies steevast in de prijzen.

Tegelijkertijd is de mogelijkheid tot direct reageren een van de mooiste eigenschappen van internet. Hoe kun je nu de reactiemogelijkheid bewaren en einde maken aan fake-meningen?

Anonimiteit
Fake-meningen gaan hand-in-hand met anonimiteit. Haal die anonimiteit weg en het probleem is opgelost. Want dan is het in ieder geval de mening van een bestaand persoon geworden. Kranten en tijdschriften bezitten de sleutel tot het maken van zo’n registratiesysteem, ze doen dat immers al met hun abonneebestand. Koppel dat aan een online identiteit.

Dat wil niet zeggen dat anonieme reacties geweerd moeten worden maar het zou interessant zijn de lezer een keuze te bieden: ik wil alleen echte reacties lezen of doe mij ook maar de anonieme. Het is geen censuur, het is geautomatiseerde selectie.

De uitgevers zouden dat systeem kunnen delen met forums en weblogs die wel serieus hun publiek willen bedienen. De weblogs op hun beurt zorgen voor verkeer. Niet om te censureren maar om van internet te maken wat het al geworden is: een medium dat serieus genomen wordt.

Al 59 reacties — discussieer mee!