Moeten de media rekening houden met imitatiegedrag? Het is een vraag die sinds het verschijnen van Goethe’s roman Die Leiden des Jungen Werther in 1787, toen een aantal jongemannen in navolging van het hoofdpersonage zelfmoord pleegden, regelmatig opduikt. Ook nu is de kwestie weer actueel.

In ongeveer een jaar tijd (tussen 5 januari 2007 en 19 februari 2008) pleegden 17 mensen (in de leeftijdscategorie 15 tot en met 28 jaar oud) in Bridgend zelfmoord. De Britse en internationale media spraken al snel over een golf van zelfmoorden. In de Engelse tabloids doken schreeuwende koppen op over een zelfmoordhausse. Foto’s van degenen die zelfmoord hadden gepleegd, werden groot op de voorpagina’s afgebeeld met naam en toenaam.

Sommige media gaven de schuld aan sociale netwerksites (6 van de 17 zelfmoordenaars kenden elkaar via de social netwerk site Bebo) en websites die de zelfmoordenaars herdenken. Sommige ouders van de zelfmoordenaars gaven vervolgens weer de schuld aan de media die door tendentieuze berichtgeving zelfmoord als een acceptabele permanente oplossing voor tijdelijke problemen zouden hebben gemaakt.

Daling of hausse aan zelfmoorden?
Maar was er eigenlijk wel sprake van een stijging van het aantal zelfmoorden? Zoals de Britse politicus Benjamin Disraeli ooit zei: “There are three kind of lies: Lies, damn lies and statistics”.

Philip Irwin, journalist van The Guardian schrijft dat het aantal zelfmoorden in de afgelopen 12 maanden niet erger is dan normaal. In 2007 waren er 13 zelfmoorden en in 2006 zelfs 28 zelfmoorden in hetzelfde gebied en leeftijdscategorie. Ook volgens Mick Hume, columnist van de Britse krant The Times is er geen sprake van een zelfmoordgolf, maar juist van een daling.

Volgens The Daily Telegraph kan op basis van de statistieken worden voorspeld dat er per jaar in het county burrough Bridgend in de bewuste leeftijdsgroep tussen de 13 tot 15 mensen per 100.000 mensen zelfmoord zullen plegen. Dit aantal zal hoger zijn in economisch achtergestelde gebieden waar sociale coherentie ontbreekt, zoals in zuiden van Wales.

EO’s Netwerk baseert zich in het item ‘Zelfmoordgolf in Wales’ van 26 februari echter op de gegevens van het Office for National Statistics (ONS). Volgens het ONS zou in het county burrough Bridgend in 2005 drie mensen en in 2006 nogmaals drie mensen in de leeftijdscategorie van 15 tot 29 jaar gestorven zijn door zelfmoord.

Overdosis
Karin Spaink, journalist en voorvechtster voor het zelfbeschikkingsrecht om zelfmoord te plegen, bekritiseerde de Netwerk-uitzending. Op haar blog ‘I write, therefore I am’ schrijft ze op 3 maart van dit jaar dat EO’s Netwerk de feiten niet juist heeft weergegeven.

Inderdaad heeft de presentator André Zwartbol het in de introductie van het item over “het stadje Bridgend” en “suicide city”, waar de zelfmoorden zouden hebben plaatsgevonden, terwijl dat in het county burrough van Bridgend gebeurde (populatie 132.000) en niet in de stad Bridgend (populatie 39.000). In de reportage wordt overigens duidelijk dat het om Bridgend en omgeving gaat.

Spaink neemt daarnaast aanstoot aan de wijze waarop de Netwerk-cameraploeg zich op een ambulance zou hebben gestort. Roelof Bosma, de maker van de Netwerk-reportage, werpt de suggestie dat hij heeft zitten wachten op een ongeval verre van zich. Volgens Bosma diende dit nieuwsfeit zich aan en hoorde hij van omstanders dat het om een zelfmoordpoging ging en dus bracht hij het in beeld.

“Het bleek om een cocaïne-overdosis te gaan, wat een zelfpoging overigens niet uitsluit”, zegt Bosma in een telefoongesprek. De redactie van Netwerk heeft tijdens de montage van de reportage nog drie maal gebeld met de politie in Wales of het om een zelfmoordpoging ging. “De politie is het nog steeds aan het onderzoeken,” aldus Bosma.

Besmettingsgevaar
Volgens Ad Kerkhof, klinisch psycholoog verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en expert op het gebied van suïcidepreventie, houden de Nederlandse krantenredacties zich voorbeeldig houden aan het terughoudend berichten over zelfmoord, in vergelijking met de krantenredacties in het buitenland.

In een telefoongesprek zegt Kerkhof dat berichtgeving over zelfmoord in de media tot imitatiegedrag kan leiden. Dit is volgens hem in twee studies bewezen. Schmidtke en Häffner (1988, Psychological Medicine, 18, pp. 665-676) kwamen tot de conclusie dat er een significante toename plaatsvond van het aantal zelfmoorden op het spoor nadat er in 1981 en 1982 steeds een serie van 6 afleveringen over suïcide van een jonge mannelijke student uitgezonden werd die zich voor de trein wierp.

Etzersdorfer en zijn medeonderzoekers bevestigden deze copycat-theorie in 2004. Een bekende Oostenrijker schoot zich door het hoofd. Dit kreeg uitgebreide aandacht in het grootste dagblad van Oostenrijk. De spreiding van dit dagblad kende echter grote regionale verschillen en de suïcides met geweer volgden op een significante wijze het patroon van de regionale verspreiding.

Voordat Netwerk naar Bridgend afreisde heeft het het protocol van de Ivonne van de Ven-Stichting geprint. Deze stichting beijvert zich voor suïcidepreventie. Bosma van EO’s Netwerk geeft aan terughoudend te zijn geweest in de berichtgeving. Zo gaf de moeder van een zelfmoordenaar tot in detail aan hoe haar zoon zelfmoord had gepleegd. Netwerk hield zich aan het protocol van de stichting door niet op een gedetailleerde, geromantiseerde of dramatische manier te berichten.

Bij Jan Moir, journalist van The Daily Telegraph, lijkt het er daarentegen op of hij juist als doel had om een zo dramatisch en romantisch mogelijke voorstelling van de gebeurtenissen te geven: “One youngster strung himself up from a washing line, one in a park, yet another from a tree; terrible and strange fruit hanging in the Welsh valleys. Most were hanged in their own bedrooms; the worst of surprises for a parent opening the door on to an unforgettable scene.”

Richtlijn
In een telefoongesprek maakt Spaink duidelijk dat ze de berichtgeving over de zelfmoorden in de media pervers vindt: “Deze is niet nieuwswaardig, bovendien op sensatie belust en gericht op het aanwijzen van schuldigen, terwijl de werkelijke motieven van de zelfmoorden niet achterhaald noch opgehelderd worden.”

Is het tijd voor de media om zich aan een richtlijn wat betreft zelfmoord te houden? “NRC Handelsblad houdt zich niet aan een collectieve richtlijn, zoals het protocol van de Ivonne van de Ven-Stichting,” zegt Hans Nijenhuis, adjunct-hoofdredacteur NRC Handelsblad en redactie-chef NRC Next. “Onze hoofdtaak is informeren en onthullen, en daarna is het ‘publish and be damned’”, citeert hij Arthur Wellesley. Nijenhuis: “We melden alleen zelfmoord als het nieuwswaardig is: dat wil zeggen indien er sprake is van een trend of de zelfmoord heel ongewoon is. Daarnaast houden we rekening met de gevolgen van de berichtgeving voor familie en nabestaanden. Dus publiceren we zo min mogelijk privacy-gevoelige gegevens.”

Willem Schoonen, hoofdredacteur van Trouw, meldt in een email dat Trouw geen specifieke richtlijnen heeft voor het al dan niet vermelden van zelfmoord: “Er geldt alleen de algemene regel dat de doodsoorzaak alleen wordt vermeld als die journalistiek relevant is.”

Al 4 reacties — discussieer mee!