huisartsenpostHoe werkt ‘churnalism’, het herkauwen en reproduceren van nieuws – en daarmee fouten – in de praktijk? Amanda Bulthuis verbaasde zich over berichtgeving over een onderzoek naar het herkennen van signalen van kindermishandeling door artsen op een huisartsenpost. Waar kwam het nieuws vandaan? En wat bleef ervan over? Reconstructie van een nieuwsfeit.

Wie kent niet het spelletje waarbij je je buurman iets influistert, die het dan weer doorvertelt aan zijn buurman, etc? Aan het eind van de rit komt er vaak iets heel anders uit dan de boodschap was. En zo kan het ook gaan met nieuws.

Naast eigen berichtgeving, nemen media berichten af van persbureaus, voorlichters en andere media. Soms zelfs zonder het bericht te controleren. Daardoor nemen ze ook elkaars fouten over. ‘Churnalism’, noemt Nick Davies dat in zijn boek Flath Earth News. Ook in Nederland komt dit verschijnsel voor, stelde Kees Buijs een paar weken geleden op deze website over een onderzoek dat hij op 12 februari presenteerde.

Een voorbeeld van churnalism is een bericht dat 6 februari verscheen in de Volkskrant. Het ging over een onderzoek naar het herkennen van signalen van kindermishandeling door artsen op een huisartsenpost. Naast slordigheden, zoals het onvermeld laten van wie het onderzoek verrichtte, staat er een grote fout in. Er wordt consequent gesproken over huisartsenposten. Maar het onderzoek van het UMC Utrecht, waar het artikel op gebaseerd is, gaat over één huisartsenpost. Dit onderzoek werd afgelopen week gepubliceerd in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTvG).

Deze foute conclusie is overgenomen uit een bericht van het ANP, stelt Raoul du Pré, chef binnenland van de Volkskrant. “Daar is verder niks meer mee gedaan. Alleen de eindredactie heeft er nog even taalkundig naar gekeken. We hebben dus een fout overgenomen van het ANP. Soms vertrouwen we misschien iets te veel op hun expertise.” Overigens is het bericht overgenomen zonder ANP als bronvermelding.

Reconstructie
Maar niet alleen hier ging het mis. Na wat rondbellen blijkt dat er tijdens de nieuwsstroom vanaf de originele publicatie in het NTvG tot aan het Volkskrantbericht verschillende onjuistheden werden toegevoegd aan het nieuws. Om te laten zien hoe zoiets kan gaan, hier een reconstructie van de nieuwsstroom rond dit onderzoek.

Een paar weken voor de publicatie tipte het NTvG de redactie van Eén Vandaag. Dit programma en NRC Handelsblad kregen de kans als eersten met het nieuws over het onderzoek te komen. Ze ontvingen het onderzoek onder embargo. In het persbericht dat het NTvG daarbij zelf naar Eén Vandaag stuurde, werd meteen in de eerste zin al gesproken van ‘huisartsenposten’. NTvG-hoofdredacteur Joost Zaat hierover: “Tja, als je strikt naar de letter kijkt, gaat het natuurlijk maar om één huisartsenpost in het onderzoek. Maar de vraag is of het bij andere huisartsenposten nou echt zoveel anders zal zijn.”

Redacteur Frederiek Weeda van NRC Handelsblad besloot te publiceren. “Het is voor het eerst dat er zo concreet onderzoek is gedaan naar kinderen waarvan achteraf is vastgesteld dat ze daadwerkelijk mishandeld zijn”, zegt Weeda. “En dan blijkt dat van de 193 mishandelde kinderen die in 5,5 jaar tijd bij de huisartsenpost kwamen er maar één is doorverwezen naar het Advies- en Meldpunt Kindermishandeling (AMK). Dat vind ik toch wel interessant.” Weeda meldde in haar artikel overigens nadrukkelijk dat maar één huisartsenpost was onderzocht.

Eén Vandaag concludeerde in haar uitzending dat artsen bij huisartsenposten in zijn algemeenheid nauwelijks signalen van kindermishandeling herkennen. De actualiteitenrubriek deed dan ook meer research om dit te staven. De redactie liet de Vereniging van Huisartsenposten Nederland, hoogleraar jeugdbescherming Wim Slot van de Vrije Universiteit Amsterdam en jeugdarts Ben Rensen van de GG&GD Utrecht naar het onderzoek kijken.
“Zij herkenden zich in het beeld dat het onderzoek schetst en daarom hebben wij er een item over gemaakt”, zegt redacteur Pauline Veen. “Onze uitgebreide research komt alleen niet zo nadrukkelijk naar voren in het item. Dat had misschien nog wel wat duidelijker gekund”, vindt ze. “Maar in het persbericht dat we voor de uitzending verstuurden, staat wel duidelijk waarop wij baseren dat kindermishandeling bij huisartsenposten in zijn algemeenheid slecht herkend wordt. Bij de huisartsenpost Rotterdam wordt bijvoorbeeld per jaar maar één van de tienduizend kinderen doorverwezen naar het AMK. Als je weet dat jaarlijks honderdduizend kinderen in Nederland worden mishandeld zouden dit er natuurlijk veel meer moeten zijn.”

Persbericht rammelt
Het persbericht van Eén Vandaag rammelt wel op andere punten. In de eerste zin wordt de conclusie dat artsen en assistenten op huisartsenposten signalen van kindermishandeling niet of nauwelijks herkennen, toegeschreven aan het UMC. Onderzoekster Sandra Goren van het UMC zegt hierover: “Het woord ‘huisartsenposten’ zou daar niet mogen staan. Wij vermoeden wel dat ons onderzoek doorgetrokken kan worden naar andere posten. Maar dat hebben we niet onderzocht en dat weten we dus niet zeker.”

Ook het cijferwerk in het onderzoek leverde problemen op. Het UMC onderzocht voor het onderzoek 368 dossiers van kinderen uit het verzorgingsgebied van de bewuste huisartsenpost. Het AMK stelde van al deze kinderen tussen januari 2005 en augustus 2007 vast dat ze zijn mishandeld. Van al deze kinderen zijn er 193 tussen januari 2002 en augustus 2007 bij de huisartsenpost geweest. In het persbericht van Eén Vandaag staat dat alle 368 kinderen tussen januari 2005 en augustus 2007 bij de huisartsenpost zijn geweest. Hier gaat het dus op twee punten mis. De periode en het aantal kinderen dat bij de huisartsenpost is geweest klopt niet met hoe het in het onderzoek staat.

Onderzoekster Goren (UMC): “Deze fouten kun je Eén Vandaag niet aanrekenen. Ze hebben het persbericht aan mij voorgelegd en ik heb het niet gezien. Dus ik ben akkoord gegaan.”
Toch heeft Pauline Veen (Een Vandaag) er wel een verklaring voor: “Wij hebben ervoor gekozen alleen die periode van 2005-2007 te noemen, omdat het anders te ingewikkeld zou worden. Later in het bericht schrijven we wel dat de consulten in een periode van 5,5 jaar hebben plaatsgevonden. En mijn telefoonnummer stond onder aan het bericht dus als er onduidelijkheden waren, hadden media altijd kunnen bellen. Dat hebben ze niet gedaan.”

ANP
Ook persbureau ANP belde niet naar aanleiding van het persbericht. In het ANP-bericht van donderdagavond 5 februari is de conclusie overgenomen dat het om meer huisartsenposten zou gaan. Waarschijnlijk komt dit uit het persbericht van Eén Vandaag, omdat de dateline ‘Hilversum’ aangeeft en de uitzending in het bericht genoemd wordt. In het ANP-bericht wordt wel correct gemeld dat de gevallen van 368 kinderen zijn bestudeerd. Maar vervolgens staat er dat deze kinderen allemaal bij de huisartsenpost zijn geweest tussen januari 2005 en augustus 2007. Terwijl er nu juist maar 193 van deze kinderen bij de post zijn geweest in de periode van januari 2002 tot augustus 2007.

De ANP-redacteur die het bericht schreef zegt niet meer te weten welk persbericht ze heeft gebruikt en dat ze bij fouten normaal wel gebeld wordt door betrokken partijen. Maar over dit soort zaken mag ze de pers niet te woord staan en ze mag dus ook absoluut niet geciteerd worden, meldt ze.

Ondanks dat bij de Volkskrant alleen de eindredactie naar het ANP-bericht keek, gebruikte de krant een dag later de jaartallen en cijfers wel op een goede manier, terwijl het ANP deze nog fout had. Maar de Volkskrant nam wel de onterechte conclusie over dat op alle huisartsenposten kindermishandeling nauwelijks herkend wordt. Daarnaast liet de krant het UMC helemaal weg als bron. En zo was er aan het eind van de nieuwsketen ineens een heel ander bericht dan de onderzoekers van het UMC er aan het begin hadden ingestopt.

Flink geschoven met jaartallen
De niet onderbouwde conclusie dat op huisartsenposten in zijn algemeenheid kindermishandeling slecht wordt herkend, werd meteen al door het NTvG de wereld in geholpen. Dit werd op NRC Handelsblad na, door alle media in het proces overgenomen. Daarnaast bleek het cijferwerk erg ingewikkeld. Ieder medium interpreteerde de getallen anders. Er werd flink geschoven met de jaartallen en het aantal kinderen dat de huisartsenpost bezocht.

Het opmerkelijkst is misschien nog wel dat het ANP en de Volkskrant beiden alleen wat geknipt hebben in het bericht waarop ze zich baseerden en geen van beiden nog naar het onderzoek heeft gekeken. Een typisch staaltje dus van Davies’ churnalism, waarbij media een boodschap klakkeloos van elkaar overnamen en zo ook onnodige fouten kopieerden.

Al 5 reacties — discussieer mee!