ArchiefDe persvrijheid krijgt nog te stellen met Europa. In een proefproces dat was aangespannen door The Times is bepaald dat kranten juridisch kunnen worden aangesproken op artikelen in hun internetarchief, alsof die artikelen niet lang geleden werden gepubliceerd maar gisteren.

Elke keer dat een artikel wordt bekeken op internet, is sprake van een nieuwe publicatie, oordeelde een Britse rechter nadat The Times was aangeklaagd wegens smaad door een Russische zakenman. De krant had de man in 1999 ten onrechte in verband gebracht met witwaspraktijken en de maffia.

The Times stapte naar het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. Het Britse vonnis, vond de krant, is een te grote inbreuk op de vrijheid van meningsuiting zoals die is vastgelegd in artikel 10 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). (Zie de juridische uitleg van Joris van Hoboken)

Slap vonnis
Een beetje tegen de verwachting in hebben de rechters de boot afgehouden. Aan het Europese Hof dankt de pers een beter recht op bronbescherming, maar het baanbrekende Goodwin-arrest ging nog over oude media. Het slappe, kool en geit sparende vonnis in het Times-proces draait om de vraag waar oude media overgaan in nieuwe.

Toch schuurt het ook langs de kern van internet. In het proefproces stelde The Times dat een oud artikel op internet alleen moet worden beoordeeld bij zijn eerste publicatie, zoals dat in de VS volgens Amerikaanse wetgeving gebeurt (“First publication rule”). In Groot-Brittannië zegt de wet op basis van een Victoriaans precedent uit 1849 dat elke publicatie een nieuwe publicatie is (“internet publication rule”). In het eerste geval kun je met een klacht wegens bijvoorbeeld smaad na enige tijd niet meer aankomen, in het tweede geval wel.

Het Europese Hof had de kans om de Britse wetgeving achterhaald te verklaren, maar liet dat na. Elke klik op een archief-artikel mag worden beschouwd als een nieuwe publicatie, waarbij de krant dus juridisch kan worden aangesproken. Van die hoofdregel kan worden afgeweken als er “a significant lapse of time” is verstreken sinds de eerste publicatie. Hoeveel jaren er voorbij moeten zijn, zegt het Hof niet.

Chilling effect
Slecht nieuws voor de persvrijheid dus? Dat valt misschien nog te bezien. Het Europese vonnis maakt kranten kwetsbaarder voor smaadprocedures op basis van hun internetarchieven. Dat zal een chilling effect hebben: mediabedrijven zullen in het ergste geval voorzichtiger worden met het exploiteren van hun archieven, en bij klachten er overhaast voor kiezen de bewuste publicatie te verwijderen. Dat laatste leidt natuurlijk tot onvolledige en dus onbetrouwbare archieven.

Maar er is nog een andere kant aan de zaak. Het Europese vonnis tegen The Times is slap omdat het te veel ruimte laat voor nationale rechters. Tegelijkertijd erkent het dat artikelen uit archieven van een andere orde zijn dan nieuwsberichten die gisteren zijn geschreven. Daar hoort een andere afweging bij tussen belangen van derden – die zich bijvoorbeeld beledigd voelen – en de persvrijheid.

Wat The Times graag had gewild, en het Hof niet heeft uitgesproken, is het simpele oordeel dat alleen de eerste publicatie van een artikel telt. Daar kun je tegen procederen, vindt The Times, totdat het verjaart. Daar zou een digitaal knipselarchief niets aan moeten veranderen, aldus de Britse krant.

Hyperverhaal
Hoewel ik me goed kan voorstellen dat kranten als The Times benauwd zijn voor de gevolgen van stokoude smaadprocedures, vind ik het uitgangspunt (de “first publication rule”) ook niet deugen. Het is me te simplistisch en te ouderwets. Het doet geen recht aan de nieuwe werkelijkheid waarin oude artikelen wel degelijk telkens opnieuw gepubliceerd worden, en iemand daar last van kan hebben.

Vroeger, voor internet, stond een nieuwsartikel op zichzelf. Je moest veel moeite doen om in de bibliotheek knipsels te verzamelen met meer achtergrond. Dankzij zoekmachines als Google en digitale archieven is elk nieuw verhaal nu een “hyperverhaal”. Elk artikel is, al voordat het is geschreven, op talloze manieren gelinkt en verweven met achtergronden, opinies en half verwante verhalen.

We zijn langzaamaan gaan vertrouwen op de mogelijkheden van dat “hyperverhaal”. Wie nieuws leest, checkt via Google wat er nog meer te weten valt en wat je van het nieuws zou moeten vinden. Met je klik leg je als lezer weer een link, die als minuscuul element meetelt in de database van Google. In het netwerk draag je bij aan het steeds verder, organisch uitdijende verhaal en de lange staart van oud nieuws die het achter zich aan sleept.

Internet telt mee
Door het gevraagde beroep van The Times af te wijzen, erkent het Europese Hof wel dat archieven op internet een functie hebben (al is het wat zuur dat de rechters slechts spreken van “wetenschappelijke en educatieve doeleinden”, en niet lijken te vatten dat er een long tail van het nieuws bestaat).

Mij lijkt het winst dat de Europese rechters internetartikelen serieus nemen, en niet louter bezien als een inferieur en irrelevant restproduct van de krant. Met die benadering, hoe gammel ook nog, laat Europa zien dat het niet alleen de nieuwsproductie van de massamedia maar ook de nieuwsconsumptie van de Google-generatie serieus neemt.

Daar zit, als gezegd, een schaduwzijde aan: wie internet en zijn archieven serieus neemt, zal die elektronische knipseldozen ook moeten bijhouden. Wie snapt dat het verhaal in de eenentwintigste eeuw een “hyperverhaal” is, zal die lange staart van oud nieuws ook af en toe moeten kammen en ontluizen.

Het onderhouden van een archief, het aanvullen en corrigeren van digitale knipsels, is uiteraard iets heel anders dan willekeurig artikelen verwijderen omdat een betrokkene achteraf spijt heeft van een interview. In zo’n geval weegt, zoals de Raad voor de Journalistiek in Nederland uitsprak, het particuliere belang niet op tegen het belang van integere en volledige archieven.

Maar het gevolg van de Europese uitspraak zal wel zijn dat mediabedrijven vaker hun internetarchieven moeten rectificeren. In een gemiddeld krantenarchief zitten nu circa een miljoen oude artikelen. De onvermijdelijke vraag is natuurlijk waar de media de mankracht vandaan halen om al die fouten uit het verleden recht te zetten. Er blijft geen tijd over om nieuwe fouten te maken, laat staan nieuwe journalistiek goed te doen.

[Dit artikel verschijnt ook op Mediablog]

Henk Blanken

Schrijver en journalist

Henk Blanken is journalist en schrijver. Hij is als correspondent Dood & Aftakeling verbonden aan De Correspondent, Bijna veertig jaar …
Profiel-pagina
Al één reactie — discussieer mee!