rechterDe globalisering kent vele onvermoede winnaars en een van die winnaars is de Londense smaad-industrie. In de afgelopen jaren is de Engelse hoofdstad, in de woorden van The Times, uitgegroeid tot ‘libel capital of the world’, de favoriete bestemming van eisers van over de hele wereld die een geschil hebben uit te vechten met schrijvers, journalisten of mensenrechtenorganisaties. Nergens is het rechtssysteem hen zo goed gezind als in Engeland.

‘Libel tourism’ wordt het fenomeen genoemd, het strategisch uitkiezen van de meest gunstige buitenlandse jurisdictie om een smaadproces te voeren. Een kleine greep uit de tientallen smaadzaken die sinds 2000 voor de Londense rechtbank kwamen: de Oekraïense zakenman Rinat Akhmetov versus de Oekraïense nieuwswebsite Obozrevatel, de Amerikaanse bokspromotor Don King versus de Amerikaanse advocaat Judd Bernstein, de Saoedische miljardair Khalid bin Mahfouz versus de Amerikaanse schrijfster Rachel Ehrenfeld. In alle gevallen was de connectie met Engeland minimaal, in alle gevallen verklaarden de rechters de zaak desondanks ontvankelijk en in alle gevallen wonnen de eisers.

‘De Engelse smaadwetten zorgen voor een wereldwijde aantasting van de vrijheid van meningsuiting’, zegt Robert Sharp van de Engelse tak van PEN, de internationale organisatie die opkomt voor onderdrukte schrijvers en journalisten. ‘Door de eigenaardigheden van ons rechtssysteem zijn we uitgegroeid tot een soort mondiaal tribunaal voor smaad. Onze wetten dragen zo krankzinnig genoeg bij aan het ontmoedigen van onderzoeksjournalistiek in andere landen.’

Astronomische kosten
Bij de Deense tabloid Ekstra Bladet weten ze alles van de Engelse smaadwetten sinds de krant eind 2006 de degens kruiste met het IJslandse Kaupthing Bank. Ver voordat de IJslandse bancaire sector in het vizier van de internationale media kwam, schreef Ekstra Bladet al een serie kritische artikelen over Kaupthing waarin het de bank onder meer beschuldigde van het creeëren van een complex systeem van belastingontwijking. Kaupthing daagde de tabloid voor het gerecht wegens smaad – zij het niet in Denemarken of IJsland, maar in Engeland.

‘Kaupthing had ook naar het Deense Hof kunnen stappen, maar ze wisten dat ze de zaak dan zouden verliezen’, zegt Ekstra Bladet-journalist John Mynderup, een van de twee auteurs van de Kaupthing-artikelen. ‘Alles aan de artikelen klopte van begin tot eind. Kaupthing daagde ons eerst voor de Deense Raad voor de journalistiek, maar die stelde ons in het gelijk en oordeelde dat er geen enkele sprake was van fouten of valse beschuldigingen.’

Toch ging Ekstra Bladet uiteindelijk door de knieën, uit angst voor de astronomische kosten die een smaadproces in Engeland met zich mee zou brengen. ‘Onze hoofdredacteur Bent Falbert berekende dat zelfs als we de zaak zouden winnen, we nog steeds tussen de tien en twaalf miljoen Deense kroon [tussen de 1,3 en 1,6 miljoen euro] kwijt zouden zijn aan juridische kosten. En als we verloren riskeerden we minstens het dubbele.’ Ekstra Bladet schikte in februari 2008 met Kaupthing voor een niet nader bekend gemaakt bedrag aan schadevergoeding, dat volgens andere Deense kranten rond de 100 duizend Britse pond bedroeg.

Saoedische bankier
Dat Kaupthing kon procederen in Engeland, toont de welwillendheid aan van Engelse rechtbanken om zaken aan te nemen die weinig tot niets met het Verenigd Koninkrijk te maken hebben. De Kaupthing-zaak werd ontvankelijk verklaard met de argumentatie dat Ekstra Bladet een aantal artikelen in het Engels had vertaald en op zijn website had geplaatst, waardoor de artikelen ook op Engelse bodem waren gelezen.

De Russische zakenman Boris Berezhovsky kon in 1996 het Amerikaanse Forbes Magazine aanklagen in Londen omdat het blad in Engeland 1900 lezers had – tegenover 800 duizend in Amerika. Zijn Oekraïense collega-miljardair Rinat Akhmetov kon in Londen procederen tegen de Oekraïenstalige website Obozrevatel met het argument dat de website ook in Engeland kon worden bekeken. En in de meest beruchte smaadzaak van de afgelopen jaren, die tussen de Saoedische bankier Khalid bin Mahfouz en de Amerikaanse schrijfster Rachel Ehrenfeld in 2005, kon Ehrenfeld in Londen worden gedaagd omdat er van haar boek ‘Funding Evil’ 23 exemplaren waren verkocht in Engeland. Alle 23 exemplaren waren besteld via Amazon – in Engeland werd het boek niet uitgegeven – en alle 23 exemplaren waren volgens de verdediging aangeschaft door Bin Mahfouz.

Bewijslast
Dat de eisers in alle bovengenoemde zaken aan het langste eind trokken, komt omdat de Engelse smaadwetgeving vooral in het voordeel is van aanklagende partijen. In tegenstelling tot de meeste westerse landen ligt de bewijslast in Engeland vrijwel volledig bij de gedaagde. De eiser hoeft slechts aan te tonen dat zijn reputatie is geschaad. Dit staat in schril contrast met bijvoorbeeld de Verenigde Staten, waar de aangeklaagde meestal alleen wordt veroordeeld als de eisende partij kan bewijzen dat hij onwaarheden heeft gepubliceerd en er bovendien sprake was van ‘malicious intent’, oftewel kwaadaardige bedoelingen.

Daar komt bij dat het voeren van smaadzaken in Engeland liefst 140 keer zo duur is als in de rest van Europa, zo bleek uit een begin dit jaar gepubliceerde studie van Oxford University. De schadevergoedingen die eisers kunnen krijgen zijn weliswaar gebonden aan een maximum van 250 duizend Britse pond, maar de vergoedingen van advocaten lijken schier ongelimiteerd. Zo kreeg The Guardian begin dit jaar een rekening van 804 duizend pond van het advocatenbureau Carter-Ruck, nadat een door supermarktconcern Tesco aangespannen zaak voor een paar duizend pond was geschikt.

Gecensureerd
De exorbitante kosten van smaadzaken zorgen ervoor dat media – zoals ook in het geval van Ekstra Bladet – steeds minder geneigd zijn om een zaak tot het einde door te voeren. Meer dan drie op de vijf smaadzaken in Engeland en Wales eindigen in een schikking, bleek uit een in oktober gepubliceerd rapport van Sweet & Maxwell over de periode 2007-2008. Twee jaar daarvoor was dat nog één op de vijf.

‘Zelfs als ze zeker weten dat ze geen fouten hebben gemaakt, dan nog worden kranten en uitgeverijen gecensureerd door hun verzekeringsmaatschappijen omdat de financiële risico’s te groot zijn’, zegt Robert Sharp. ‘Het stelt rijke mensen in staat om een spelletje ‘High Stakes Poker’ te spelen, waarbij degene met het meeste geld uiteindelijk altijd wint.’

‘Vooral kleine, onafhankelijke uitgeverijen in Engeland die altijd cutting edge waren op het gebied van onderzoeksjournalistiek, vertellen me nu dat ze zich niet meer aan onderzoeksjournalistiek willen wagen. Ze zullen niet snel toegeven dat hen het zwijgen wordt opgelegd, maar ze nemen gewoon geen manuscripten meer aan op dat gebied, simpelweg omdat het te riskant is.’

Smaadtoerisme
Maar niet alleen de uitgeverswereld en de media hebben te lijden onder het Engelse systeem. Zelfs mensenrechtenorganisaties die onderzoek doen naar wangedrag van regeringen en multinationals zeggen in hun werk te worden gehinderd door smaadtoerisme en de hoge juridische kosten.

‘Londen is uitgegroeid tot een magneet voor valse zaken’, zei Dinah PoKemper van Human Rights Watch in januari tegen The Economist. ‘Dat is een angstaanjagend vooruitzicht voor de meeste NGO’s, alleen al om de juridische kosten die ermee gepaard gaan.’ Human Rights Watch kreeg eind vorig jaar een klacht van advocaten namens een cliënt die werd genoemd in een rapport over massamoord. ‘We moesten alleen al duizenden ponden uitgeven om ons te verdedigen tegen de mogelijkheid van een smaadzaak, terwijl we het volste vertrouwen hadden in de nauwkeurigheid van ons rapport.’

De Verenigde Staten heeft naar aanleiding van de Ehrenfeld-zaak al actie ondernomen om Amerikaanse staatsburgers te beschermen tegen smaadtoerisme. Een wetsvoorstel dat de ‘erkenning en uitvoering van uitspraken in buitenlandse smaadzaken’ moet verbieden, werd in juni aangenomen door het House Judiciary Committee, een eerste horde op weg naar definitieve wetgeving. Eerder namen de staten New York, Illinois en Florida al wetgeving aan die moet voorkomen dat Amerikanen kunnen worden veroordeeld in buitenlandse jurisdicties.

Ook in de Britse politiek lijkt het besef te groeien dat smaadtoerisme moet worden beteugeld. Het Britse Lagerhuis heeft een onderzoek ingesteld naar de schadelijke gevolgen van smaadtoerisme, dat later dit jaar moet uitkomen. Sharp: ‘Het is de hoogste tijd dat de Engelse rechtbanken voor een zinnigere aanpak van smaad kiezen en niet meer vonnissen over publicaties uit het buitenland. De Engelse smaadwetten stammen uit een veel authoritairdere tijd waarin reputaties heilig waren. Het zijn wetten die ooit in het leven zijn geroepen om te voorkomen dat mensen met musketten of degens zouden duelleren in het park. Maar ze worden nog steeds toegepast in de 21ste eeuw, in de moderne, snelle wereld van informatie.’

Al 2 reacties — discussieer mee!