anp“Persbureaus domineren nieuwsvoorziening.” Na het boek Flat Earth News van Nick Davies en een eerder onderzoek [pdf] van de Radboud Universiteit wekte deze kop boven een persbericht van het Commissariaat van de Media begin december weinig verbazing. Het is immers inmiddels algemeen bekend dat persbureaus verantwoordelijk zijn voor het leeuwendeel van het nieuws. En door de krimpende redacties wordt het alleen maar erger. Dat bleek ook uit het rapport [pdf] van het Commissariaat: In bijna alle kranten stijgt tussen 2006 en 2008 het percentage artikelen dat gebaseerd is op een ANP-bericht. In het onderzoek is het allemaal netjes en nauwkeurig becijferd. Maar de conclusie van de onderzoekers dat “een groeiend deel van de berichtgeving in Nederlandse dagbladen uit één bron afkomstig is”, is op zijn minst twijfelachtig.

Op 3 december publiceerde het Commissariaat van de Media het rapport ‘Mediamonitor 2009: Over nieuws en het ANP’ [pdf]. In dit rapport komen twee onderzoeken aan de orde. In het eerste onderzoek wordt de berichtgeving op internet, radio en televisie op een willekeurig gekozen dag (18 juni 2009) nageplozen: hoeveel berichten worden gepubliceerd, hoe vaak wordt het nieuws ververst en wat is de bron van het nieuws? Het tweede onderzoek in het rapport is uitgevoerd door Otto Scholten en Nel Ruigrok van de Nederlandse Nieuwsmonitor en bekijkt in welke mate de berichtgeving van kranten afkomstig is van het ANP.

Nieuwssites als ANP-doorgeefluik
Uit beide onderzoeken komt naar voren dat redacties in flinke mate gebruik maken van ANP-kopij. Vooral nieuwssites zijn doorgeefluiken van ANP-nieuws. Metronieuws.nl bestaat vrijwel uitsluitend uit ANP-berichten. Bij NU.nl en AD.nl is het aandeel ANP-kopij ongeveer tweederde, Nederlands Dagblad, Reformatorisch Dagblad en de Volkskrant zitten rond de helft en NRC en Trouw scoren rond de veertig procent.

Een opmerkelijke bevinding is dat er ook ANP-loze nieuwssites zijn, namelijk Telegraaf.nl, dePers.nl, NOS.nl en Sp!tsnieuws.nl. Hoe dat kan? De onderzoekers hebben geteld op basis van een bronvermelding boven of onder het bericht. De sites die nooit het ANP als bron vermelden, scoren dus nul procent ANP-berichten. Bij die sites is het percentage berichten met een onbekende herkomst, heel erg hoog: Telegraaf.nl 76%, dePers.nl 87% en NOS.nl 98%. Dit zijn dus geen sites waarvan je kan zeggen dat ze weinig van het ANP overnemen, maar wel dat ze slecht zijn in bronvermelding.

En een reëel beeld van de hoeveelheid ANP-nieuws op nieuwssites geeft dit onderzoek dus niet.

Kranten leunen steeds meer op ANP
Wat dat betreft is het onderzoek van de Nieuwsmonitor naar krantenberichtgeving een stuk interessanter. Want daarin zijn de onderzoekers aan heel wat secuurdere informatie gekomen. Met behulp van zogenaamde plagiaat-software zijn ze nauwkeurig nagegaan in welke mate kranten kopij van het ANP overnemen.

De onderzoekers constateren dat de kranten “steeds sterker gaan leunen op berichten van het ANP.” Dat wijzen de cijfers uit: in 2006 bestond gemiddeld 24% van de krantenberichten uit ANP-kopij, en in 2008 was dat toegenomen naar 28%. Onderling verschillen de kranten overigens nogal. In 2008 was Sp!ts koploper met 46% ANP en vervolgens komen Metro en NRC Next met circa eenderde ANP. De resterende kranten vullen hun pagina’s voor ongeveer een kwart met ANP-berichten.

Is het erg?
Dit soort bevindingen roept meteen de vraag op of het erg is dat kranten bericht van persbureaus plaatsen. In een reactie op het eerder genoemde onderzoek van de Radboud Universiteit liet Marcel van Lingen van het GPD weten dat er niets mis is met het overnemen van kopij van persbureaus. Daar werken immers ook journalisten “die niets anders doen dan kwalitatief hoogwaardige nieuwsproducties leveren. En dat doen ze door ruw aangeleverd of kant en klaar materiaal te checken, zoals ook kwaliteitsredacties van andere media dat doen.”

Dat klinkt heel logisch en aannemelijk, maar er zijn kanttekeningen te plaatsen bij Van Lingens argument.

Zo blijkt uit het rapport van het Commissariaat dat het ANP de afgelopen jaren steeds meer berichten is gaan produceren, terwijl tegelijkertijd het aantal ANP-medewerkers door bezuinigingen is afgenomen (zie het recent verschenen onderzoeksrapport ‘Het persbureau in perspectief‘). Een steeds hogere productie met steeds minder redacteuren roept vragen op. Bij mijn weten zijn er geen cijfers over de juistheid van ANP-berichten, maar je kunt je afvragen wat de consequenties zijn als redacteuren steeds minder tijd hebben om iets uit te zoeken en informatie te controleren.

De onderzoekers Scholten en Ruigrok wijzen bovendien op het gevaar van een ‘gelijkgeschakelde pers’. Een pluriforme pers is nodig voor het zogeheten ‘zelfreinigende vermogen’ van de journalistiek. Als een medium een fout maakt zijn andere media er als de kippen bij om die fout te corrigeren. Maar als alle redacties zich verlaten op het ANP, valt dat corrigerende mechanisme weg. Iedereen plakt immers hetzelfde ANP-bericht in de krant. Het gevolg daarvan is een slechter functionerend journalistiek systeem. Overigens haasten de onderzoekers zich om te benadrukken dat daar nog geen sprake van is, maar dat de trend in hun ogen wel zorgen baart.

Andere conclusies
Maar hoe terecht zijn die zorgen eigenlijk? Wie de cijfers in het rapport bestudeert kan ook tot een andere conclusie komen dan die van de onderzoekers. Want het percentage krantenberichten dat is gebaseerd op ANP-kopij is weliswaar toegenomen, het absolute aantal berichten dat kranten overnemen van het ANP is afgenomen! In 2006 belandden 5.654 ANP-berichten in de krantenkolommen en in 2008 is dat aantal gedaald naar 5.578. Het is dus niet zo dat kranten steeds meer ANP’tjes publiceren, ze doen dat juist steeds minder!

Daar komt bij dat kranten maar heel weinig ANP-berichten letterlijk overnemen. Slechts 11% van de krantenberichten (in de periode 2006-2008) die zijn gebaseerd op ANP-kopij, zijn een exacte kopie van aangeleverde ANP-berichten. Meestal bewerken redacties de ANP-kopij en breiden die uit met zelf vergaarde informatie. Dat geldt voor zestig procent van de gevallen.

Bovendien neemt het letterlijk overnemen van ANP-berichten af: in 2006 was 16% van de op ANP gebaseerde berichten een letterlijke kopie en in 2008 nog maar 7%. Daarentegen neemt het aandeel bewerkte en uitgebreide kopij juist toe: van 50% naar 66%. Kortom, meestal beschouwen redacties ANP-berichten als ruw materiaal waarmee ze zelf nog aan de slag gaan.

Op de conclusie van de onderzoekers dat kranten steeds meer op het ANP leunen, valt dus wel wat af te dingen. Het aantal ANP-berichten dat in de krant terecht komt daalt, evenals het aantal ANP-berichten dat één op één wordt overgenomen. In het leeuwendeel van de gevallen breiden redacties de aangeleverde ANP-kopij uit met eigen informatie en dat gebeurt in toenemende mate.

Wat voor informatie redacties toevoegen aan de ANP-kopij is niet bekeken in dit onderzoek. Dat lijkt me interessant voor een vervolgonderzoek: wat doen journalisten om ANP-berichten aan te vullen? Raadplegen ze extra bronnen? Controleren ze informatie in een ANP-bericht? Zoeken ze achtergrondinformatie?

En wat ook niet in het onderzoek aan de orde komt: de mate waarin het ANP nieuws overneemt van andere media. Want zo werkt het natuurlijk ook: de media zijn voor het ANP een nieuwsbron. In welke mate is vooralsnog onbekend.

Alexander Pleijter

Hoofdredacteur

Alexander Pleijter is hoofdredacteur van De Nieuwe Reporter. Hij werkt als universitair docent Journalistiek en Nieuwe Media aan de …
Profiel-pagina
Al 7 reacties — discussieer mee!