tekening 8Daar zit ze dan. Met ingevallen wangen, afhangende mondhoeken en een grote, spitse neus staart een magere vrouw met straffe blik de rechtszaal in. Het is de Haagse verpleegkundige Lucia de Berk, in die tijd beter bekend als Lucia de B., afgebeeld door rechtbanktekenaar Jan Hensema tijdens een regiezitting van het gerechtshof in Den Haag op 4 november 2003.

Een heel ander beeld krijgt het Nederlands publiek van De Berk op 14 april jl. Een aardige vrouw met een zacht gezicht, grote neus en pretoogjes vertelt die avond in de talkshow Pauw & Witteman openlijk over haar gevoelens bij de beslissing van het Arnhemse gerechtshof om haar na een slepende gerechtelijke procedure en 6,5 jaar onterechte gevangenschap vrij te spreken van de moord op zeven patiënten en drie pogingen daartoe in de periode tussen 1997 en 2001 in vier ziekenhuizen in en rond Den Haag.

Get Microsoft Silverlight
Bekijk de video in andere formaten.

Op foto’s die gemaakt zijn voor haar veroordeling rijst eveneens een beeld van een zachtaardige vrouw. Hoe kan dat? Zag De Berk er door de spanning van weer een rechtszitting of als gevolg van haar beroerte eind 2006 werkelijk zo uit als op de schilderingen van rechtbanktekenaars als Hensema en Aloys Oosterwijk? Of hebben de tekenaars in de zaak-Lucia de B., een proces dat de boeken ingaat als één van Nederlands grootste gerechtelijke dwalingen, onnodig bijgedragen aan de toch al negatieve beeldvorming rond de verpleegkundige?

tekening 1
O.a. gepubliceerd op Sp!tsnet.nl op 3 februari 2008. Afbeelding afkomstig van Jan Hensema (2003).

“Altijd met haat gesproken”
‘Heks’ of ‘Engel des Doods’, zo werd zij meerdere malen betiteld in de media de afgelopen jaren. En zo stond zij dus ook bekend bij het grote publiek. “De beeldvorming rond Lucia was al die jaren ronduit slecht”, concludeerde Metta de Noo al op 17 december 2005 in een interview met NRC Handelsblad. De Noo was degene, die samen met haar broer, wetenschapsfilosoof Ton Derksen, een beweging begon die na intensieve medische en statistische studie en logisch redeneren tot de conclusie kwam dat De Berk groot onrecht was aangedaan door haar op basis van ondeugdelijk bewijs (het zogenoemde schakelbewijs) te veroordelen tot een levenslange gevangenisstraf. Mede door inspanningen van onder andere De Noo, arts in een psychiatrisch ziekenhuis en Derksen, besluit de Hoge Raad in 2008 dat het proces over moet en wordt De Berk in afwachting daarvan voorlopig op vrije voeten gesteld.

“In de media werd er over haar (De Berk, red.) altijd met haat gesproken”, aldus De Noo, één van de initiatiefneemsters van het steuncomité Lucia de B. “Ze was de vrouw die prostituee was geweest, die met een vals diploma op de opleiding voor verpleegkundigen was gekomen, die loog en bedroog en het spul waarmee ze kinderen vermoordde al in huis had gehad. Maar dat laatste bleek tijdens de rechtszaak niet zo te zijn en dat ze prostituee was geweest en haar diploma heeft vervalst, heeft zij nooit ontkend”, liet De Noo optekenen in het interview in NRC Handelsblad.

De gerechtelijke macht droeg in de ogen van de Noo eveneens bij aan het beeld van ‘serpent’ en ‘heks’. Op basis van naar nu blijkt ondeugdelijk bewijs, beschreef het Hof tijdens de veroordeling in hoger beroep tot levenslang het handelen van De Berk als ‘meedogenloos, geraffineerd en planmatig’. Ze had volgens de gerechtelijke macht bewust ernstig zieke, zeer jonge of oude patiënten uitgekozen om haar ‘snode plannen’ uit te voeren.

tekening 2
Afbeelding afkomstig van het ANP, gepubliceerd op www.trouw.nl op 30 oktober 2007.

Negatieve beeldvorming
Maar sinds haar vrijspraak, nu ruim anderhalve week geleden, wijzen steeds meer beschuldigende vingers ook richting de tekenaars van de diverse rechtbanktekeningen. Ook zij zouden met hun afbeeldingen hebben bijgedragen aan de negatieve beeldvorming rond De Berk. Bij Pauw & Witteman en De Wereld Draait Door waren de schilderingen al gespreksonderwerp en ook dichter/schrijver Nico Dijkshoorn liet zich in een column in dagblad De Pers op 16 april niet onbetuigd. “Een heks. Op de meeste tekeningen was zij afgebeeld als iemand die je wilt verbranden. Steen om de nek en kijken of ze blijft drijven. Wij hebben de laatste zes jaar van de kranten precies de tekeningen gekregen die ze dachten dat we wilden zien. De Engel des Doods.” Maar ja, verzucht Dijkshoorn. “Engelen des doods verkopen kranten.”

tekening 3
Gepubliceerd op 17 juni 2008 in NRC Handelsblad.

Volgens de Noo heeft De Berk “vreselijk geleden” onder de tekeningen. “Ik heb vanaf 2004 geknokt tegen die verdomde rechtbanktekeningen”, zo laat De Noo nu weten. “Na afloop van iedere rechtszitting vroeg ik journalisten met klem om bij hun artikel niet de gemaakte rechtbanktekening te publiceren. Maar helaas, het was een soort Pavlov-reactie: Lucia en de tekening. Tot frustratie van de journalisten overigens. Zeker toen langzaam duidelijk werd dat we hier te maken hadden met een onschuldige vrouw, drongen journalisten bij hun opmakers aan om een foto van Lucia bij het artikel te plaatsen in plaats van die rechtbanktekeningen. Maar de volgende dag stond bij ieder verhaal toch weer een afbeelding waarop Lucia werd afgebeeld als heks.”

Het is voor De Noo daarom duidelijk dat de rechtbanktekeningen hebben bijgedragen aan de negatieve beeldvorming rond De Berk. “Ze hebben Lucia afgeschilderd zoals ze er absoluut niet uitzag. Toen ik haar in 2004 voor het eerst opzocht in de gevangenis dacht ik bij mezelf: ‘Is dit nu die vrouw op de rechtbanktekeningen met dat stijve knotje en die kinnebak?’. Natuurlijk was Lucia tijdens rechtszittingen gespannen en zal ze ongetwijfeld verbeten hebben gekeken, je wordt immers onterecht ergens van beschuldigd. Maar dan nog komen die tekeningen niet overeen met haar werkelijke uiterlijke kenmerken. Het waren karikaturen. Ik denk dat als de tekenaars op een zelfde wijze zouden zijn afgebeeld als Lucia, zij een aanklacht hadden ingediend wegens smaad.”

Zwartepiet
De tekenaars zelf komen in het verweer tegen de recente beschuldigingen. “Ik vind het onterecht dat de zwartepiet nu wordt toegespeeld aan de tekenaars”, stelt Felix Guerain, die De Berk eenmaal portretteerde voor de NOS. “Het is absoluut geen vooropgezet plan geweest van rechtbanktekenaars en hun opdrachtgevers om haar af te schilderen als een heks. Nonsens. Ik breek daarom een lans voor de tekenaars die nu onder alle kritiek te lijden hebben.”

Guerain is van mening dat De Berk er tijdens de rechtszittingen veel slechter uitzag dan toen ze anderhalve week geleden werd vrijgesproken. “Ze stond onder spanning, dat zag je aan haar. Als je vals wordt beschuldigd dan doet dat toch iets met je. Toen ik haar tekende voor de NOS zag ze er uitgemergeld uit. Lucia (De Berk, red.) was in paniek. Kijk, sommige tekenaars zijn eerder geneigd om een verdachte wat charmanter af te beelden dan een ander, maar het is onwaar dat wij in de rechtszaal hebben gezeten met de intentie om iemand neer te sabelen. Populistisch denken, noem ik dat.”

Wel wijst Guerain op het verschil tussen tekeningen die bestemd zijn voor de krantenkolommen en afbeelding gemaakt voor televisieprogramma’s. “Mensen die voor kranten tekenen, moeten vaak met zwart-wit kleuren werken. Dan ga je automatisch toch iets puntiger en scherper tekenen. De tekening moet immers tussen al die letters op een krantenpagina wel overkomen.”

tekening 4
Gepubliceerd op 9 december 2009 op volkskrant.nl. Afbeelding afkomstig van RTV West (2009).

“Vreselijk hoe hij die vrouw heeft afgeschilderd”
Collega-tekenaar Chris Roodbeen, die De Berk meerdere malen tekende voor De Telegraaf, deelt de mening van Guerain dat het nonsens is dat rechtbanktekenaars en hun opdrachtgevers (lees krantenredacties en televisieprogramma’s) een vooropgezet plan hadden om De Berk doelbewust als ‘heks’ of ‘Engel des Doods’ af te schilderen. “Ik vind dat een zwaar overdreven opinie.” Wel uit Roodbeen forse kritiek op de rechtbanktekeningen van de Haagse verpleegkundige die door collega Jan Hensema zijn gemaakt. “Het is niet netjes om een collega te bekritiseren, maar het was vreselijk hoe hij die vrouw heeft afgeschilderd. Echt schandalig! Ik ben er van overtuigd dat ik Lucia De Berk op een fatsoenlijke manier heb getekend, maar helaas werd die tekening in het vervolg van het proces nog maar weinig afgebeeld in kranten. Steeds maar weer werd die gruwelijke afbeelding van Hensema gepubliceerd, terwijl ik meerdere malen heb aangedrongen bij mijn eigen opmaker om een fatsoenlijker portret te gebruiken. Tevergeefs.”

Toch is Roodbeen van mening dat er op krantenredacties geen vooropgezet plan was om De Berk, uit het oogpunt van verkoopcijfers, af te schilderen als heks. “Ik geloof meer in de onverschilligheid van opmakers. Hensema tekent voor het ANP. Die afbeeldingen pluk je zo uit de bak, terwijl je bijvoorbeeld mijn tekeningen eerst weer moet opzoeken.”

Hensema is gevraagd om een reactie, maar hij kon naar eigen zeggen niet reageren omdat hij een weekendje weg was met familie.

tekening 5
Afbeelding afkomstig van Chris Roodbeen (2002), welke meerdere malen in De Telegraaf is gepubliceerd.

Tekenaar Aloys Oosterwijk, die De Berk ook meerdere malen portretteerde voor het ANP, gaf in een item van het NCRV-programma Man Bijt Hond toe dat De Berk er ‘toch wat vriendelijker uitziet dan ze jarenlang is afgebeeld’. “Maar die neus hadden we goed.” In de betreffende uitzending gaf Oosterwijk aan dat hij De Berk uit de rechtszaal herinnerde als ‘een gespannen vrouw die vaak haar hoofd tussen haar schouders had geklemd’. “Gelukkig lacht ze nu weer. De Engel des Doods is verleden tijd.”

tekening 6
Afbeelding afkomstig van Aloys Oosterwijk (2010), o.a. gepubliceerd in het Noordhollands Dagblad van 18 maart 2010.

“Speel iets vaker advocaat van de duivel”
De Noo heeft met het oog op toekomstige rechtszaken van dit kaliber nog wel een boodschap richting de rechtbanktekenaars. “Zij moeten in het vervolg beter bij zichzelf te rade gaan door ook de gedachte te laten meewegen dat iemand wel eens onschuldig kan zijn. Speel iets vaker voor jezelf advocaat van de duivel.”

tekening 7
Afbeelding afkomstig van Jan Hensema (2002), gepubliceerd op www.gelderlander.nl op 17 maart 2010.

Al 15 reacties — discussieer mee!