Vanuit Denemarken vloog zomerreporter Gemma naar Odessa in Oekraïne waar ze om 5:00 ’s ochtends hobbyjournalist Sergej Dibrov trof die haar voor de rest van de dag niet liet gaan. Dibrov introduceerde Gemma in het complexe en corrupte Oekraïense medialandschap waar zogenoemde hobbyjournalisten zoals hij een cruciale rol spelen. En dat terwijl hij – officieel gezien – een loodgieter is die een bedrijfje in ongediertebestrijding runt.

Dibrov provoceert altijd een beetje als hij rechters, dokters of economen interviewt die hem vragen: Wie ben je eigenlijk wel? Triomfantelijk stuur hij hen dan zijn loodgietersdiploma op. Sergej Dibrov is zoals hij het zelf noemt een hobbyonderzoeksjournalist. En hoe amateuristisch dat ook klinkt, in Oekraïne is het de enige manier om onafhankelijke journalistiek te bedrijven. In tegenstelling tot professionele journalisten, die naar de pijpen moeten dansen van de mediaorganisaties waar ze voor werken.

Dibrov, die journalistiek praktiseert in de avond– en nachturen heeft al heel wat onderzoeken naar criminaliteit en medische corruptie op zijn naam staan.

Vaccinschandaal

Begin augustus van dit jaar zette het nieuws dat de Oekraïense regering een omstreden Deens vaccin tegen tuberculose (BCG)uit de handel had gehaald de kroon op Dibrov zijn journalistieke onthullingen over de schadelijke bijwerkingen van dit vaccin. Drie jaar lang had hij moeite gedaan deze beslissing met zijn journalistieke werk af te dwingen.

In 2009 ruilde het ministerie van gezondheid een BCG-vaccin uit Rusland in voor de Deense variant, die net even iets anders is samengesteld. Echter, in Oekraïne wordt slechts 21 procent van de vaccins die aan kinderen worden toegediend, getest. In het geval van BCG is dit een cruciale nalatigheid, want de uitwerking van BCG-vaccins verschilt sterk per werelddeel.

Het gevolg was dat het aantal complicaties na de injectie met het Deense vaccin – van waterpokken, abcessen tot bronchitis – bij Oekraïense kinderen vertienvoudigde. Het ministerie van gezondheid hield zich muisstil over deze statistieken. Artsen schreeuwden om aandacht van ouders om het vaccin te weigeren en geboden de regering direct te stoppen met de injecties. Ze werden genegeerd.

Dibrov besloot om deze – in zijn woorden – ‘medische misdaad’ aan de kaak stellen. Hij achterhaalde statistieken over de bijwerkingen, sprak met medici en publiceerde een reeks artikelen met een glasheldere uitleg over de onbetrouwbaarheid van het vaccin. Met deze artikelen opende hij de ogen van duizenden ouders die het vaccin voor hun kroost meer en meer begonnen te weigeren.

En nu, drie jaar later, is het medische schandaal zo wijd verspreid dat het imago van de Oekraïense regering alleen maar meer zou beschadigen als ze het niet uit de handel zouden halen. De website van het ministerie waar de informatie over het vaccin te vinden zou moeten zijn ligt plat.

En dat allemaal met dank aan een ‘hobbyist’?

Professionele journalistiek

Dibrov: “Professionele journalisten kunnen dit niet doen, of doen geen moeite de informatie te achterhalen. Het gaat in de professionele journalistiek om twee dingen: politiek en geld. Vrijwel alle officiële nieuwsmedia – dat zijn vooral televisiezenders – zijn politiek gekleurd. Daarbij zijn ze afhankelijk van wat adverteerders willen. Veel onderwerpen kunnen daarom niet worden aangekaart.”

Gevaar

Het illustreert de slechte staat van persvrijheid in het land. Na de aanstelling van president Viktor Yanukovych in 2010, denderde Oekraïne 46 plaatsen naar beneden in de persvrijheidindex van de NGO Reporters Without Borders. Oekraïne staat nu op plek 131 van de 178 landen.

En afgelopen juli nog werd het appartement van Oekraïense onderzoeksjournalist Oleksiy Matsuka in brand gestoken. Hoe zit het dan met de veiligheid van Dibrov, die toch ook niet de minste misstanden boven water brengt?

Dibrov heeft vier vuistregels, waarmee hij zijn “veiligheid kan bewaken”:

  1. Publiceer belangrijke gegevens zo snel mogelijk, sla ze nergens op om jezelf niet verdacht te maken
  2. Probeer altijd regeringsinformatie te gebruiken die openbaar beschikbaar is. Het is de truc informatie bijeen te brengen en verbanden te leggen, je staat ervan versteld wat daar soms uitkomt.
  3. Publiceer nooit artikelen zonder de visie van een expert op het onderwerp waar je over schrijft.
  4. Val nooit de regering of politici direct aan.

“In feite is het simpel wat ik doe: Ik leg in heldere taal medische, economische en politieke situaties uit voor een algemeen publiek. De artikelen worden online door anderen overgenomen, mensen komen te weten hoe de vork in de steel zit en veranderen hun mening of visie. In het geval van het BCG- vaccin weigerden meer en meer ouders het vaccin nadat ik had uitgelegd wat er precies aan de hand was – zonder de regering direct aan te vallen.”

Relatief veilig

Zijn tactiek voorkomt echter niet dat de regering Dibrov wantrouwt. Als er iets is waar de Oekraïense regering niet van houdt, is het van publiciteit over beslissingen die ze nemen. Dibrov weet daarom dondersgoed dat hij moet oppassen. Het ministerie van gezondheid omschrijft Dibrov als een ‘unieke, goed georganiseerde en gefinancieerde anti-vaccin campaigner’. Dibrov glimlacht: “Ze kunnen me niet in een hokje plaatsen en dat geeft mij tot nu toe relatief veilige positie.”

Symbool van Oekraïense staat

Voor Odessa wakker wordt heb ik al de helft van de stad gezien, op sleeptouw genomen door Dibrov die tussendoor telefoontjes beantwoordt – een bedrijf runnen kan makkelijk op afstand grapt hij. Tijdens de wandeltocht passeren we een ziekenauto, en Dibrov kan zijn enthousiasme niet op.

“Dit is het rijdende symbool van onze vooruitstrevende Oekraïense staat,” zegt Dibrov met een cynische ondertoon.

Twee jaar geleden, vlak voor de presidentsverkiezingen schonk presidentskandidaat en oud-premier Yulia Tymoshenko (die begin augustus werd gearresteerd op beschuldiging van machtsmisbruik toen ze nog regeerde) deze ziekenwagens aan het volk.

Dibrvo: “Het probleem is dat er in de auto’s geen medische apparatuur aanwezig is, en het model daar ook totaal niet geschikt voor is. Daarbij is de wagen massaal geïmporteerd uit het veel duurdere Duitsland maar is er geen accijns of BTW betaald. Ik zie deze auto voor het eerst in Odessa, omdat hij voor het platteland bestemd is. ”

Dibrov schrijft die avond direct een kritische blogpost over de ziekenwagen.

Feodaal systeem

Hoewel de situatie schrijnend is voor oud-primeur Tymoshenko, zijn in de ogen van Dibrov alle politici in Oekraïne hetzelfde.

“Politiek in Oekraïne draait om macht en geld. Mijn nieuwste journalistieke project is om Oekraïners uit te leggen hoe ons systeem naar mijn mening en die van diverse academici in elkaar zit. We zijn niet kapitalistisch, we zijn niet socialistisch maar feodaal. Het hele rechtsproces van Tymoshenko is het theater van politieke leenheren, die de beslissingen al lang hebben genomen maar er voor de vorm een rechtsprocedure van maken. Tymoshenko regeert niet meer en is daarom geen groot gevaar meer voor de politiek. De meest invloedrijke politici, de leenheren, gebruiken  nu hun macht om haar van machtsmisbruik te beschuldigen. Het is corruptie van de hoogste klasse.”

“Hoewel mijn theorie misschien vergezocht is, worden mijn artikelen steeds meer gebruikt om de situatie uit te leggen, omdat het begrijpelijk is voor de gewone Oekraïner.”

Ongedierte

Het is een frappant plaatje. Dibrov gebruikt de journalistiek  als ontspanning na een werkdag.  Toch doet hij misschien wel precies hetzelfde in beide activiteiten: hij ruimt ongedierte uit de weg, letterlijk en figuurlijk.

Filmpje: Dibrov is goed bevriend met professioneel journalist Alexander Ostashko, directeur van het persbureau NA Context-Prichernomorie in Odessa. Zijn persbureau worstelt met de corruptie. Zo gebeurt het regelmatig dat tijdens openbare vergaderingen van de regering, journalisten in een aparte kamer worden gezet waar hen de gecensureerde versie van wat  er in de vergadering wordt gezegd wordt verteld, en ze geen kans krijgen vragen te stellen.
Ostashko legt kort uit hoe de Oekraïense media werken:

Zomerreporter (5) de ongediertebestrijder from Gemma van der Kamp on Vimeo.

Ik eindig de dag met grafiekjes en flarden informatie op post-its, omdat door het taalverschil het lastig was elkaar te begrijpen. Genoeg om de komende 42 reis- en wachturen van Odessa door Moldavië en Roemenië naar Bulgarije op te teren. En langer, want ik loop vast in Bulgarije als blijkt dat mijn volgende afspraak vakantie aan het vieren is elders in het land. Misverstand!

Benieuwd naar de portable kantoren en merkwaardige uitzichten van de zomerreporter?

WordPress plugin


Al 2 reacties — discussieer mee!