In Oost-Europa weet zomerreporter Gemma niet meer wat ‘journalistiek zonder traditionele journalisten’ nu eigenlijk betekent. Serge Dibrov camoufleerde in Oekraïne zijn motivatie voor zijn journalistieke werk door het een hobby te noemen. In Bulgarije ontmoet Gemma onderzoeksjournalist Assen Yordanov die zich noodgedwongen terugtrok uit de nationale media in zijn land. Hij zette samen met cyberactivist Atanis Tchobanov het platform voor onderzoeksjournalistiek Bivol op. De site wordt gehost in het buitenland, buiten het bereik van de Bulgaarse censuur.

Voor de zoveelste keer sta ik op een metrostation zoekend om me heen te kijken naar iemand die mijn interviewafspraak zou kunnen zijn. Ik ben verbaasd als een opvallend afgetrainde man in een sportshirt, op teenslippers en een zonnebril met zwarte spiegelglazen op me af komt en zich voorstelt: Assen Yordanov.

Zijn passie voor sport redde zijn leven in december 2007. Toen hij in de avond naar zijn huis in de kustplaats Burgas liep, werd hij aangevallen door vier mannen met messen en ijzeren stokken. Door zijn hoge graad in oosterse vechtkunsten en zijn verleden als militair sportinstructeur kon hij zichzelf verdedigen en overleefde de aanval. De aanslag volgde kort na de publicatie over zijn onderzoek naar een illegaal bouwproject in het Bulgaarse natuurreservaat Strandja. Yordanov had onthuld dat de bouw die al begonnen was, tegen de wet was.

Yordanov doet wat bijna geen journalist meer durft in Bulgarije: zijn veiligheid opofferen om corrupte politici en de werkwijze van het Bulgaarse regime te bevechten, maffianetwerken te ontrafelen en informatie over de georganiseerde misdaad te achterhalen.

Twintig jaar geleden begon Yordanov als onderzoeksjournalist. In de jaren negentig schreef hij vooral over de florerende smokkelarij onder het embargo op Joegoslavië in 1995 – artikelen van soms wel 8 pagina’s lang. Maar met de jaren ging het bergafwaarts met de vrijheid waarmee hij kon publiceren. Nationale kranten en televisiekanalen die in handen kwamen van grote banken wilden zijn stukken niet meer plaatsen uit angst voor represailles van hun bazen en de regering. Het dwong Yordanov in 2009 om zijn werk op een andere manier voort te zetten. Samen met cyberactivist Atanis Tchobanov zette het platform Bivol op.Naast de onthullingen over politieke en economische corruptie is Bivol een verzamelplek voor de cables van Wikileaks over Bulgarije, Macedonië en Servië waar Tchobanov en Yordanov in april van dit jaar een contract met Wikileaks-hoofdman Julian Assange voor tekenden.

 
De artikelen op de in het buitenland gehoste website trekken maandelijks 600.000 lezers maar de website levert weinig geld op, op wat donaties na. Het is Tchobanov en Yordanov ook nog niet gelukt journalisten aan te trekken die meehelpen in de werkzaamheden, simpelweg omdat ze er niet zijn. Yordanov: “Onder Bulgaarse journalisten vind je veel zogeheten autocensuur; ze durven geen controversiële artikelen te schrijven omdat ze bang zijn hun baan te verliezen.” Alle lasten die de onthullingen met zich meebrengen, zoals de continue alertheid op vergelding, drukken daarom allemaal op de schouders van Yordanov omdat Tchobanov al jaren ‘veilig’ in Parijs woont.

Eenzaam

Pas halverwege het interview zet Yordanov zijn zwarte zonnebril af. Ik ben verrast door de blik in zijn ogen die vermoeit en zelfs een beetje triest is. Ik vraag of het werk hem uitput en in een sociaal isolement duwt.

“Ja, en het wordt alleen maar erger”, zegt hij. “Ik doe dit werk al twintig jaar. Zestien jaar geleden deed ik onderzoek naar een illegale sigarettenfabriek vlakbij Burgas door het verboden terrein binnen te dringen. Ik publiceerde mijn bevindingen en de fabriek werd gesloten. Maar wat bleek, onze huidige premier Boyko Borisov was in die tijd manager van het bedrijf dat de fabriek in handen had. Een paar jaar later werd Borisov benoemd tot secretaris-generaal van de minister van binnenlandse zaken en in 1999 promoveerde hij tot premier van Bulgarije. Dat kun je je toch niet voorstellen? Mijn land wordt geregeerd door de spin in het web van de professionele tabaksmokkel – om nog niet te spreken van zijn rol in de internationale drugshandel. En het lijkt niemand iets uit te maken. Hij wordt internationaal geprezen als ‘een grote aanwinst voor Bulgarije’.”

In 2007 trad Bulgarije toe tot de Europese Unie (EU). Het gaf veel Bulgaren, inclusief Yordanov, hoop op een beter functionerende democratie. Vier jaar later heeft Yordanov die hoop verloren. “Er is nog niet veel veranderd. Het feit dat de EU een intens corrupte premier serieus neemt zegt veel over de kwaliteit van dit samenwerkingsverband. Het maakt me radeloos, maar ik wil niet opgeven. Ik geloof dat ik alleen met het doen van dit werk, kan vechten tegen corruptie.

Hij voelt zich steeds eenzamer in zijn ambitie. “De erfenis van het communisme is dat veel Bulgaren geen strijdlust meer hebben. Ze vertrekken naar het buitenland of zorgen ervoor dat ze zelf een comfortabel leven kunnen leiden.  Maar ik kan dat niet, hoe kun je in een land dat wordt bestuurd door criminelen een comfortabel leven leiden? Ik voel pas voldoening als ik anderen kan vertellen hoe zaken er in dit land écht aan toe gaan.”

Zijn onderzoeksmethoden zijn in al die jaren niet veel veranderd. Yordanov: “Misschien ben ik wel ouderwets, maar ik gebruik onderzoekstechnieken uit de politiewereld. Ik gebruik verborgen camera’s in pennen en kom met smoesjes de kantoren van grote bedrijven binnen waar belangrijke documenten weet te bemachtigen. Maar de vertrouwensrelaties die ik zowel in de onderwereld als met (oud) politici heb opgebouwd zijn het meest waardevol.”

Mediaprijs

Zijn bewonderenswaardige werk bleef niet onopgemerkt. Yordanov was vorig jaar één van de winnaars van de Leipziger Mediaprijs voor onderzoeksjournalistiek (zie ook dit filmpje waar hij kort toelichting (4:30) geeft).

In zijn woonplaats Burgas is hij een bekend gezicht. Mensen moedigen hem aan, maar hij heeft ook genoeg tegenstanders. En hoewel hij zijn leven vaak zeker is denkt hij er niet aan om te stoppen. “Ik voel geen angst maar ik ben op mijn hoede als ik over straat loop en onthoud gezichten van mensen om me heen. Ik ben voorzichtig in het onderzoek doen, maar absoluut niet in de artikelen die ik schrijf. Als ik eenmaal genoeg bewijs heb verzameld over een zaak, neem ik geen blad voor de mond.”

Zijn sterke staat van alertheid voorkwam onlangs een tweede vergeldingsactie. Yordanov: “Ik liep op straat en voelde dat ik gevolgd werd. Ik ben razendsnel naar het dichtstbijzijnde politiebureau gelopen en vertelde hen over mijn vermoedens.”  Na een buurtonderzoek bleek Yordanov inderdaad gevolgd te zijn.

Verdrag van Schengen

Drie uur lang praat ik met Yordanov over Bulgarije en de talloze corruptieschandalen. Recentelijk publiceerde Yordanov nog over waarom Bulgarije geen lid van Schengen moet worden omdat Rusland,  dat in de haven van Burgas een bijzonder dominante positie heeft,  dan indirect Europa binnen kan dringen. Het is het resultaat van zijn jarenlange onderzoeken naar de corruptie in de Zwarte Zee.

Het Bulgaarse regime reageert ontwijkend of negerend op de openbaringen van Yordanov en de Wikileakskabels. Yordanov: “Boyko Borisov noemde het leugenachtig tabloidnieuws.”

Oorlog

Yordanov zijn vrouw Alberta is in de tussentijd aangeschoven in de trendy bar met dreunende muziek in Sofia, de hoofdstad van Bulgarije waar we zitten. Ik vraag haar of ze bang is voor zijn veiligheid. “Nee, dat valt mee”, zegt ze, “maar de situatie is gespannen en daarom geef ik mentale steun. Ik weet niet of hij het echt nodig heeft, maar ik doe dat vooral om het voor mezelf draaglijk te maken. Zijn werk is als een oorlog.” Het echoot wat Yordanov me eerder vertelde: “Ik ben uit het leger gegaan omdat ik niet wilde vechten met wapens. Ik wil vechten in deze oorlog, maar dan met woorden.”

Yordanov leeft van het inkomen van zijn vrouw, die een bedrijfje in advertenties heeft.

Het is me duidelijk, de journalistiek in landen als Oekraïne en Bulgarije is als een spiegelwereld. Professionele journalistiek is betaalde censuur, en de Bulgaarse overheid vergelijkt de onderzoeksjournalistiek met roddelpers. Hoe noem je dan een traditionele journalist buiten de journalistiek?


Na Bulgarije trok Gemma door naar Italië waar het over is met de dag- avondlange ontmoetingen met geïnterviewden waarbij lunch en avondeten was inbegrepen. Want waar er in Denemarken, Oekraine en Bulgarije ruim de tijd werd uitgetrokken voor een interview, zijn de Italianen vooral elders vakantie aan het vieren en hebben geen tijd voor de zomerreporter. Toch rolde er een verhaal uit het bezoek aan Brescia.


Zomerreporter 2011 weergeven op een grotere kaart

Nog geen reactie — begin de discussie!