Het onderzoeksjournalistieke radioprogramma Argos heeft het zoeken naar informatie uit Wikileaks- documenten nieuw leven ingeblazen. Samen met studenten van de universiteit Nijmegen wordt een nieuwe zoekmachine ontwikkeld met als doel drie grote bulken Wikileaks-documenten beter te kunnen bestuderen. Afgelopen week werd de zoekmachine door journalisten en onderzoekers getest.

Wikileaks? Daar zijn alle media toch allang opgedoken? De hype is voorbij maar of dat betekent dat de documenten in een klap waardeloos zijn geworden is de vraag. Als het aan Argos redacteur Huub Jaspers ligt in ieder geval niet. De initiatiefnemer van het Wikileaksproject vindt een nieuwe zoektocht door de documenten nog steeds zeer relevant. Jaspers: “Het gaat om zo’n grote hoeveelheid informatie dat ik er zeker van ben dat er nog allerlei relevante en belangrijke informatie inzit die je er niet zo snel uithaalt.”

De Amerikaanse diplomatieke ambtsberichten (‘cables’) en de Amerikaanse militaire veldreportages (Afghan en Iraq war logs) zijn al veel bestudeerd. Wat valt er nu nog uit die Wikileaksdocumenten te halen?
Jaspers: “We hebben toch nog informatie gevonden over tal van onderwerpen. Je kunt het zo gek niet verzinnen. Het gaat om tal van ambassades waar jarenlang allerlei kwesties hebben gespeeld waar over gerapporteerd is. Er zijn allerlei onderwerpen waar je al mee bezig bent en je merkt dat wanneer je in Wikileaks op die onderwerpen zoekt dat er informatie over in zit. Ik heb het idee dat los van wat we nu doen -kijken naar onderwerpen voor een uitzending op korte termijn- dit een bron blijft waar informatie inzit en waar we tot nu toe nooit bij konden komen. Die bron proberen wij te ontsluiten en toegankelijk te maken. Ik vermoed dat we daar de komende jaren nog profijt van zullen hebben.”

De zoekmachine krijgt een archieffunctie?
Jaspers: “Ja.”

Wat maakt deze zoekmachine bijzonder?

Jaspers: “De zoekmachine is gemaakt op basis van behoeften die wij hadden. We waren er achter gekomen dat wanneer je gaat zoeken in de Wikileaks-documenten zonder hele specifieke software te gebruiken je daar ontzettend veel tijd in moet stoppen. Om een voorbeeld te noemen, vorig jaar maakten we een uitzending over Afghanistan. Op een gegeven moment zijn we daar diep in gedoken en hebben we een mooie onthulling uit de Wikileaks-documenten gehaald. Maar er is wel een iemand een maand lang fulltime mee bezig geweest om dat daar uit te halen. We hebben toen gezien dat wanneer je bepaalde digitale instrumenten zou hebben je dat veel sneller zou moeten kunnen doen. Aan de hand van die inzichten hebben wij de studenten aan het werk gezet en zijn zij nu software aan het maken die daar heel specifiek op toegesneden is.”

Als voorbeeld noemt Jaspers het zoeken naar alle gevechtsincidenten die in Uruzgan hebben plaatsgevonden en waarover in de Wikileaks-documenten is gerapporteerd. Om die er uit te halen is een catalagus gemaakt van trefwoorden zoals plaatsnamen, namen van organisaties etc. In een oogopslag is te zien welke zoekresultaten interessant zijn en welke niet. Binnen die resultaten is het mogelijk de zoekopdracht te verfijnen.

Zijn jullie tot betere resultaten gekomen?
Jaspers: “We kunnen zoeken in de cables en de Irak en Afghanistan war logs, tegelijkertijd of afzonderlijk. Ik was op zoek naar informatie over een bepaalde Afghaanse generaal die jarengeleden betrokken was bij een executie van Afghaanse gevangen, daar hebben we ook een programma over gemaakt. Als ik nu die naam invoer inonze zoekmachine krijg ik zowel een warlog die over deze generaal aanvullende informatie verschaft alsook een cable. Dat is een groot voordeel dat onze software biedt.”

Hoe vind je dat journalisten met het Wikileaks-documenten zijn omgesprongen?
Jaspers: “Je ziet gewoon dat het allemaal kortstondig is en dat het snel resultaat moet opleveren en het daardoor toch een bepaalde mate van oppervlakkigheid heeft. Zoals Ko Colijn het noemde: ‘het laaghangende fruit wordt geplukt’. Echt diepgaand onderzoek, daar heeft men kennelijk de tijd niet voor of men wil er de tijd niet voor uittrekken. Daarnaast zie je, wat je heel vaak in de media ziet, een onderwerp is sexy, iedereen stort zich er op en iedereen moet er sappige details uithalen. Voor je het weet is het alweer voorbij en interesseert niemand zich meer voor WikiLeaks. We zagen dat vorig jaar al toen we de Afghanistan-documenten kregen. Toen wij daar in aan het zoeken waren, waren er in de tussentijd de Irak-documenten gekomen. Niemand keek vervolgens nog naar Afghanistan om. Vervolgens kwamen de cables, dat was eigenlijk de grote hype. Toen stortte iedereen zich op die cables maar in de Irak- en Afghanistan-documenten keek niemand meer.”

“Media moeten nieuwe wegen bewandelen”
“Kijk mijn stelling rondom Wikileaks is: de hoeveelheid informatie die we nu hebben is zo groot, daar moeten we gewoon nieuwe wegen voor bewandelen als media als we daar diepgravend onderzoek in willen doen. Voor mij houdt dat twee dingen in. Het ene is het ontwikkelingen van nieuwe software, daarom hebben wij dit project gestart. Het andere is dat we in plaats van tegen elkaar te werken zodat je met je scoop sneller bent dan een ander medium zouden we echt veel intensiever moeten samenwerken. Ik denk ook dat dat zou kunnen. Samen onderzoeken en afspreken wie welke onderwerpen doet. Ik denk dat dat uiteindelijk voor de media en voor de mediaconsumenten beter zou zijn.”

Voor wie wordt de zoekmachine toegankelijk?
Jaspers: “Alleen voor collega’s, journalisten, onderzoekers. Die moeten met gerichte vragen komen en daar hebben we een simpele reden voor: wij kunnen werken met de meest ongecensureerde documenten. We hebben deze week gemerkt dat er ook in de gecensureerde versie van de documenten veel persoonsgegevens staan, bijvoorbeeld over personen die samen werken met de Amerikanen in landen waar er partijen zijn die dat die mensen heel erg kwalijk kunnen nemen. Wij vinden toch dat je dat toch niet zomaar toegankelijk moet kunnen maken voor mensen. Kwaadwillende kunnen er dan ook makkelijker bij.  We kunnen de namen ook niet censureren, dat is zo gigantisch veel werk. Daarnaast verwijder je informatie die voor onderzoek juist wel weer vaak erg relevant is want je wilt vaak zoeken op namen, zonder ze te publiceren.
Daarom hebben we besloten dat we dit als een interne tool ontwikkelen voor gericht onderzoek van mensen waarvan we veronderstellen dat ze een gewetensvolle afweging maken van wat ze wel of niet publiceren, en niet zonder meer alles publiceren. Zeker als het om persoonsgegevens gaat.”

Wat zijn de reacties van de mensen die de zoekmachine hebben getest?
Jaspers: “Voor zo ver ik daar zicht op heb enthousiast. Mensen zien de voordelen van software die specifiek ontwikkeld is en nog door ontwikkeld wordt de komende weken. Alles aan de hand van de behoeften van de gebruiker. Ze hebben gezien dat sommige functies die er aanvankelijk niet inzaten ter plekke op een dag gemaakt worden. Dat is gewoon ontzettend leuk.”

De studenten waren er de hele week bij. Hoe vonden zij het?

Jaspers: “Ja, die vonden het  ook een hele bijzondere ervaring. Je ziet toch dat het twee hele gescheiden werelden zijn. Nerds, jonge studenten aan de ene kant en aan de andere kant ervaren onderzoekers waarvan een groot deel ook een behoorlijk stuk ouder is dan de studenten. Omdat een week bij elkaar te hebben vond ik sowieso al een hele leuke, grappige en bijzondere ervaring.”

Argos presenteert op 19 november de definitieve versie van de zoekmachine tijdens het Legebeke Legaat in Eindhoven. Dat vindt plaats tijdens het VVOJ-congres in Eindhoven.

Dit artikel verscheen eerder op Onjo.nl, het platform voor onderzoeksjournalistiek van Argos, Zembla en Reporter.

Al 4 reacties — discussieer mee!