Er is onlangs hier op De Nieuwe Reporter veel discussie geweest over de manier waarop het NOS journaal omgaat met wetenschap. Maar andere programma’s kunnen er ook wat van. Op 1 juni kwam het onderzoeksjournalistieke progamma Zembla met een aflevering getiteld ‘Ziek van je mobieltje’. Zembla laat met deze uitzending zien dat de redactie van het programma ook weinig verstand heeft van wetenschap. Of op z’n minst nogal geneigd is tot tendentieuze berichtgeving.

Get Microsoft Silverlight Bekijk de video in andere formaten.

Over de eventuele gezondheidseffecten van de straling van mobiele telefoons is al jaren veel te doen. De grootste angst is dat mobiele telefonie mogelijk hersentumoren veroorzaakt. Er wordt daarom al jaren erg veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar deze en andere mogelijke gezondheidsschade door mobiel bellen. Ik zal in dit artikel vooral ingaan op waarom ik meen dat Zembla niet erg journalistiek veranwoord is omgesprongen met dit onderwerp. Wie meer wil weten over hoe het zit met de wetenschap rondom de gevaren van mobieltjes, raad ik van harte dit artikel van mijn collega Elmar Veerman aan.

Gebruik vage termen, en leg deze niet uit

De uitzending vliegt eigenlijk tijdens de introductie al uit de bocht. “Op internet staan verontrustende berichten over straling”, laat de voice-over ons weten. Tsja, en zoals iedereen inmiddels weet, is alles wat je op internet vindt waar. Even ervoor wordt de bijna retorische vraag opgeworpen: “Moeten we onze kinderen apparaten laten gebruiken die straling veroorzaken?”

Als je dit niet wilt, pak je kind dan ook maar zijn of haar zaklantaarn af. Die zendt tenslotte ook straling uit. In de vorm van licht. Zembla gebruikt de term “straling” alsof dit per definitie iets is wat je moet wantrouwen. Er wordt in de uitzending niet uitgelegd wat straling eigenlijk is. Of dat er verschillende soorten straling zijn. Laat staan dat echt niet alle straling schadelijk is.

Even een klein natuurkundelesje. De “straling” waar mobiele telefoons mee werken, is – net als het licht uit een zaklantaarn – elektromagnetische straling. Dit is een heel ander soort straling dan bijvoorbeeld radioactieve straling. Het is namelijk, in wetenschappelijke termen, niet ioniserend. Wat grofweg betekent dat het de cellen van je lichaam niet direct kapot maakt.

Elektromagnetische straling wordt onderverdeeld in allerlei subtypen, afhankelijk van de frequentie van de stralingsgolven. De straling van mobiele telefoons valt in de categorie radiogolven. Inderdaad, dit is dezelfde soort ‘straling’ als waarmee al langer dan een eeuw radioprograma’s de lucht in worden geslingerd en door uw toestel thuis worden opgevangen.

In die golven zit de informatie verwerkt die je radio weer kan omzetten in geluid. Alle moderne communicatietechnologie, van satellieten tot televisies tot wifi, werkt met behulp van radiogolven. Een stap hoger, bij elektromagnetische golven met een hogere frequentie, kom je bij de microgolven waarmee een magnetron werkt. En nog een flinke stap hoger zit je op de frequentie van zichtbaar licht.

Voer experts op, ook als zij eigenlijk geen expert zijn

Na de introductie begint Zembla-uitzending met het betoog van een wetenschapper, professor Michiel Haas van de TU Delft. Hij wordt geintroduceert als “stralingsdeskundige”. Maar wacht eens? Wat doet die professor Haas eigenlijk precies daar aan de TU Delft? Wie het nazoekt, ziet dat deze man architect is, en expert is op het gebied van duurzaam en milieuvriendelijk bouwen. Hij werkt aan de TU Delft dan ook bij de afdeling civiele techniek. Zembla noemt hem wel ‘professor’ en ‘stralingsdeskundige’, maar hij werkt dus in een heel andere sector.

Wie nog een beetje verder zoekt komt erachter dat deze man als privé-persoon een boek heeft geschreven over de vermeende gezondheidseffecten van straling. Los van zijn wetenschappelijke werk. Iets soortgelijks geldt voor meerdere wetenschappers die in de Zembla-uitzending aan het woord komen. De programmamakers geven hen een zweem van betrouwbaarheid door te wijzen op hun status als ‘wetenschapper’. Maar dat iemand wetenschapper is, en onderzoek doet of heeft gedaan in een bepaalde richting, wil nog niet zeggen dat deze persoon voldoende expertise heeft om iets te zeggen over een andere tak van de wetenschap.

Zembla lijkt sowieso heel eenzijdig te hebben gezocht naar kritische en dissidente geluiden. Van alle opgevoerde experts is er maar één, een hoogleraar die werkt voor het kennisplatform elektromagnetische velden,  die mag zeggen dat het erg meevalt met de gevaren van mobiele telefonie. Hij komt echter maar kort aan het woord, en elke keer dat deze man iets mag zeggen, volgt hierop meteen kritiek van meerdere geïnterviewden die menen dat mobiele telefoons wel gevaarlijk zijn. Dit voldoet toch niet echt aan de journalistiek standaard van evenwichtige hoor- en wederhoor.

Doe aan selectief shoppen en overdrijf bevindingen

Want, hoe zit het nou met dat gevaar van mobieltjes? Volgens Zembla zijn hier inmiddels “honderden onderzoeken” naar uitgevoerd en komt er de laatste jaren “steeds meer bewijs” dat de radiogolven waarmee mobiele telefonie werkt gezondheidsschade opleveren. Ze verwijzen hierbij onder andere naar een recent rapport van de Wereld Gezondheids Organisatie (WHO), waarin de straling van mobiele telefoons wordt geclassificeerd als “mogelijk kankerverwekkend”.

Dat er erg veel onderzoek naar dit onderwerp wordt gedaan, en dan vooral naar de eventuele link met hersentumoren is waar. Maar dat er steeds meer bewijs komt dat straling van mobiele telefoons schadelijk is voor je gezondheid, is niet waar. Sommige onderzoeken lijken een effect te vinden. En andere weer niet.

Zembla bespreekt, eenzijdig, alleen de onderzoeken die wel mogelijke gezondheidsschade vinden. Zoals dat van de Zweedse oncoloog Lennart Hardell, die ook in de uitzending zit. Hij ondervroeg mensen met hersentumoren over hun belgedrag, en meende zo te hebben ontdekt dat mensen die veel bellen vaker een hersentumor hebben. En dan vooral van een type genaamd gliomen.

Maar andere grote studies naar ditzelfde fenomeen vinden die resultaten niet. Zo keek dit onderzoek, dat onlangs werd gepubliceerd in het vooraanstaande wetenschappelijke tijdschrift BMJ, naar bijna 25.000 glioomgevallen in de VS. Maar in deze studie werd geen verband gevonden tussen deze tumoren en mobiel bellen. En dit internationale onderzoek van de WHO lijken mensen die gematigd mobiel bellen zelfs minder vaak hersentumoren te krijgen dan mensen die nooit mobiel bellen.

De wetenschappelijke wereld is er kortom nog niet uit of mobiele telefoons nou écht gezondheidsschade opleveren. De consensus is dat dit waarschijnlijk wel meevalt, omdat de meeste studies toch echt geruststellend in plaats van alarmerend zijn. Bovendien zou je, als mobiele telefonie inderdaad zo schadeijk is, verwachten dat het aantal hersentumoren in de westerse wereld laatste jaren is tegenomen. En dat is niet zo.

Maar het valt niet voor honderd procent uit te sluiten dat mobiel telefoneren de kans op een hersentumor toch een klein beetje verhoogt. Daarom heeft de WHO, zoals Zembla meldt, de straling van mobiele telefoons op de lijst van al dan niet kankerverwekkende stoffen gekwalificeerd als “2B” (zie deze lijst [pdf]). Wat betekent: mogelijk kankerverwekkend.

Zembla doet alsof dit heel zorgwekkend is. In de uitzending wordt gezegd dat er op deze lijst ook allemaal “zware chemicalien staan”, waarna er een lijstje met moeilijke chemische namen in beeld wordt gebracht. Dat klinkt lekker eng. Maar het programma meldt niet dat er ook allerlei allerdaagse, onschuldiger ogende zaken in die categorie 2B staan. Zoals koffie, ingemaakte groenten (bijvoorbeeld augurken),  talkpoeder (wanneer je dit gebruikt als lichaamspoeder), kokosnootolie, chirurgische implantaten en timmerman van beroep zijn (of aan andere vormen van houtbewerking doen).

Zijn al die zaken kankerverwekkend? Nee; dan zou de WHO ze in categorie “1” hebben geplaatst. Ze zijn zelfs niet “waarschijnlijk kankerverwekkend”; dat is categorie 2A. Er kan alleen niet volledig worden uitgesloten dat deze zaken de kans op kanker iets verhogen. Maar voor hetzefde geld doen ze niets.

De meeste wetenschappers in de uitzending hebben het trouwens inderdaad netjes over “mogeijk kankerverwekkend”. De voice-over is echter een stuk stelliger, en spreekt regelmatig over de “gevaren” alsof deze wel aangetoond zijn.

Angst voor het onbekende

Ik zou nog veel meer kritiek op deze Zembla-uitzending kunnen geven. Zoals op de complottheorie-achtige bewering dat al het onderzoek dat geen verband tussen mobieltjes en kanker vindt afkomstig is van de mobiele industrie. Of dat de Nederlandse overheid weigert te waarschuwen voor de gevaren van mobieltjes, niet op basis van wat de wetenschap op dit moment zegt, maar vanwege vermeende innige banden met telefoniebedrijven.

Hoe het programma emotie boven ratio plaatst, door kinderen in het verhaal te betrekken. Waarom de vergelijking met magnetrons niet opgaat. Of waarom het niet terecht is om een vergelijking te trekken met het voortschrijdend inzicht in de gevaren van asbest en roken (het duurde lang voor hier serieus wetenschappelijk onderzoek naar werd gedaan, maar toen dit gebeurde,  stond het verband met longkanker al snel vast). Maar als ik dit allemaal ook uitgebreid zou behandelen, zou dit artikel wel erg lang worden.

Zoals ik aan het begin van mijn betoog al schreef doet Zembla met deze uitzending over mobiele telefonie naar mijn mening aan eenzijdige, tendentieuze journalistiek. En daarmee aan onnodige angstzaaierij. Ik denk dat de redactie in de aloude val van ‘angst voor het onbekende’ is getrapt. De angst voor de gezondheidsgevaren van nieuwe technologieën is al zo oud als technologie zelf.

Toen de eerste treinen ontwikkeld werden, waren er heel wat mensen die meenden dat het erg ongezond was voor het menselijk lichaam om sneller dan pakweg 30 kilometer per uur te reizen. Er waren zelfs wetenschappers die dachten dat je hierdoor zou stikken. En ook ten tijde van de introductie van de radio waren er veel mensen die kritisch waren over die enge, onzichtbare golven die door de lucht werden gestuurd en ervoor zorgden dat er muziek of gepraat uit het apparaat kwam. En nu zijn dus de mobieltjes, die met een vergelijkbare techniek werken als radio, aan de beurt.

Natuurlijk is het wel altijd goed om kritisch te blijven. En natuurlijk moet er wel altijd goed wetenschappelijk onderzoek gedaan worden als er twijfels bestaan over mogelijke gezondheidseffecten van nieuwe technologie. Maar als de resultaten van die onderzoeken erop wijzen dat als er al een effect is, dit effect waarschijnlijk klein is, is er geen reden voor paniek. Of bangmakerij.

 

Al 90 reacties — discussieer mee!