In een artikel dat eerder verscheen op De Nieuwe Reporter suggereert mediasocioloog Peter Vasterman dat de onderzoekers van de commissie Project X Haren de rol van de massamedia bagatelliseren. Op zijn beurt bagatelliseert Vasterman de rol die jongeren via (onder andere sociale media) speelden.

Volgens Peter Vasterman bewijst de sterke toename van het aantal berichten van 18 september op de Facebook-pagina ‘Project X Haren’ de doorslaggevende rol van de massamedia. Over wat er sinds de 18e gebeurt bestaat echter niet zozeer het verschil in inzicht. De commissie erkent de rol die de massamedia hebben gespeeld. Het verschil van inzicht gaat om de betekenis die wordt toegedicht aan het verkeer op Facebook van vóór die tijd.

Vasterman negeert de inspanningen van jongeren op Facebook, terwijl het toch vrij zeldzaam is dat jongeren tien dagen achter elkaar fanatiek berichten, (zelfgemaakte) foto’s en filmpjes uitwisselen op een evenementpagina. En dan te bedenken dat het deze jongeren nog knap lastig is gemaakt: na het sluiten van Merthe’s evenementpagina (3500 aanmeldingen, 16.000 genodigden in één dag en zonder inmenging van massamedia) hebben meerdere jongeren geprobeerd evenementpagina’s te openen. De vader van Merthe vroeg ze allemaal telefonisch om deze in te trekken, meestal met succes.

Het idee van het Project X feest was echter zo sterk aanwezig dat uiteindelijk één pagina kon blijven bestaan. Met als resultaat dat al 5000 mensen zich hadden aangemeld en er nog veel meer waren uitgenodigd zonder grootschalige inmenging van die massamedia. Wil Vasterman suggereren dat dat er niet toe doet? Er zijn meer dan genoeg voorbeelden uit heden en verleden van bijeenkomsten waar mensen zich in grote getale wisten te mobiliseren zonder dat daar veel aandacht van massamedia voor nodig was.

Wisselwerking tussen massamedia, sociale media en persoonlijk contact

Op basis van het onderzoek naar het berichtenverkeer op Facebook, de perceptie van de gebeurtenissen door jongeren en een inhoudsanalyse van de berichtgeving in de massamedia concludeert de commissie dat niet het één òf het ander de oorzaak was van de massale gang naar Haren maar dat juist de wisselwerking tussen de massamedia, sociale media en interpersoonlijk contact de oorzaak was.

Terecht citeert Vasterman een centrale conclusie uit het rapport:

“Deze mediahype is in dit geval zeker niet alleen een zaak geweest die de traditionele massamedia hebben veroorzaakt en gedragen maar ook de andere media, van de nieuwe telecommunicatiemedia tot gesprekken tussen mensen, dat wil zeggen zowel online als offline media”.

Zo was de groei van het berichtenverkeer op Facebook op de 17e aanleiding voor Trouw om aandacht te besteden aan een feestje dat uit de hand dreigde te lopen. Juist omdat er iets bijzonders gebeurde op Facebook agendeerden de massamedia het aanstaande evenement.

Zelforganiserende kracht

Voor veel mensen was dat de aanleiding om te gaan kijken op Facebook. En juist omdat jongeren via sociale media zelf gemaakte plaatjes en filmpjes uitwisselden hadden de massamedia iets om te laten zien. Juist omdat de massamedia berichtten over het feestje kreeg het de legitimatie die het nodig had. Daarnaast kwam de zelforganiserende kracht van jongeren niet alleen tot uiting in berichten en aanmeldingen op Facebook, maar ook op het schoolplein, bij de sportvereniging en via privé communicatiemiddelen. Ook een gebrek aan eenduidigheid van de autoriteiten prikkelde de fantasie van jongeren die op zoek waren naar iets spannends.

Juist in de wisselwerking tussen verschillende media heeft de kracht geschuild. In weerwil van de tijdsgeest is het daarmee niet mogelijk om een enkele oorzaak aan te wijzen want niemand, ook de massamedia niet, heeft een doorslaggevende rol gespeeld.

Schuldigen aanwijzen was niet het doel

Voor de commissie onder leiding van Job Cohen staat het begrijpen van de wisselwerking tussen al deze actoren, factoren en media centraal. De wens om een enkele schuldige aan te wijzen was niet het doel van de commissie. Wel concludeert de commissie dat de kiem van de gebeurtenissen bij de sociale media heeft gelegen.

Dat laat onverlet dat er wat de commissie betreft veel ruimte is voor discussie. Vasterman heeft goed gezien dat de criteria voor bijvoorbeeld een begrip als ‘kritieke massa’ allerminst duidelijk zijn. Er is vooralsnog geen stelregel denkbaar die zegt: bij een x-aantal berichten over z tijd is er sprake van een kritieke massa. Er zijn feestjes waarvoor duizenden mensen zijn aangemeld, maar waar niemand op afkomt. En andersom.

Onderzoekscommissie “Project X” Haren: visualisatie van het berichtenverkeer op Facebook from University of Twente on Vimeo.

Gezien de complexiteit van Facebook en de (veranderende) samenleving waarin zij is ingebed is het ook een illusie om te denken dat zoiets in absolute aantallen is vast te leggen. Daarom waren wij voorzichtig met deze term – en derhalve is er nu ook veel ruimte voor discussie. Op 3 juni is daar bij de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) alle ruimte toe. Voor de heer Vasterman hebben we een plaatsje gereserveerd op de eerste rij, naast de interruptiemicrofoon.

De auteurs maken deel uit van de Commissie-Cohen die onderzoek deed naar de ongeregeldheden in Haren op 21 september 2012. Dit artikel schreven ze op persoonlijke titel.

Al 2 reacties — discussieer mee!