Steeds meer politici zijn actief op Twitter en Facebook in de hoop extra stemmen binnen te halen tijdens verkiezingen. Maar werkt dat ook zo? Rens Vliegenthart, hoogleraar communicatiewetenschap, bekijkt wat onderzoek hierover zegt.

De discussie over de communicatie van politici met burgers kan deze dagen niet meer gevoerd worden zonder dat er direct naar de rol van het internet en sociale media wordt gewezen. Sinds de succesvolle verkiezingscampagne van Barack Obama in 2008 en de cruciale rol die nieuwe media daarin wordt toegedicht hebben sociale media een grote vlucht genomen in verkiezingscampagnes, maar ook daarbuiten. Politici zijn massaal op Facebook en Twitter te vinden en hechten er veel waarde aan. Communicatie-adviseurs en spindoctors verdienen goed geld aan het uitzetten van online strategieën voor politieke partijen. Dit alles met de hoop kiezers te binden en stemmen binnen te halen.

Maar kan dit nieuwe medium wel aan de hooggespannen verwachtingen voldoen? Het antwoord is grotendeels ontkennend: op zich zijn sociale media een krachtig communicatiemiddel, maar het juiste publiek ontbreekt en de uiteindelijke impact is beperkt.

Ongemedieerd, interactief en persoonlijk

Voor politici is met name Twitter in meerdere opzichten een verademing: eindelijk een manier om direct met de burger te communiceren. Door het verval van de verzuilde samenleving, afnemende lidmaatschapsaantallen van politieke partijen en kritische en onafhankelijke journalistiek kan de eigen boodschap steeds moeilijker naar een groot publiek worden gecommuniceerd.

Op sociale media zijn er geen journalisten die uitspraken selecteren, negeren of verdraaien. Nee, hier kan kort en helder gecommuniceerd worden wie de politicus is en waar zij voor staat. Het wekt dan ook geen verbazing dat bijvoorbeeld meer dan 90 procent van de Tweede Kamerleden op Twitter actief is. De afgelopen dagen bleek ook weer hoezeer zij Twitter gebruiken: de troonrede, miljoenennota en gedragen hoofddeksels tijdens Prinsjesdag waren onderwerpen van uitgebreid debat.

Het wordt nog beter: in tegenstelling tot traditionele partijmedia bieden sociale media de mogelijkheid tot daadwerkelijke interactie. De burger praat terug en snel ook. Politici kunnen dit gebruiken om te peilen hoe hun ideeën en plannen vallen of om uit te leggen waarom zij bepaalde dingen doen. Zo was PvdA-fractievoorzitter Diederik Samsom na het sluiten van het regeerakkoord met de VVD avondenlang onvermoeibaar tweets aan het sturen om verontruste Twitteraars gerust te stellen over de voorgenomen bezuinigingsmaatregelen.

Tenslotte bieden sociale media voor individuele politici mogelijkheden zich persoonlijk te profileren. Meer dan ooit kan de politicus de partij ontstijgen en communiceren over waar zijzelf mee bezig is. Zeker voor backbenchers is dit een mogelijkheid zichzelf te onderscheiden. Normaal grotendeels verstoken van media-aandacht is dit de mogelijkheid om de eigen prestaties voor het voetlicht te brengen.

Effecten

Maar maakt het allemaal wat uit? Het is een vraag die diverse politicologen en communicatiewetenschappers de afgelopen jaren hebben geprobeerd te beantwoorden. Het antwoord is, zoals vaker, genuanceerd, maar niet per se negatief. Zo laat onderzoek van communicatiewetenschappers aan de UvA zien dat een persoonlijke en interactieve presentatie online de betrokkenheid van burgers bij de politiek kan vergroten.

De Nijmeegse politicologen Spierings en Jacobs tonen aan dat tijdens de verkiezingscampagne van 2010 actief Twittergedrag bijdraagt aan de hoeveelheid voorkeursstemmen die de betreffende kandidaat uiteindelijk ontvangt. We praten in beide onderzoeken niet over grote effecten, maar desalniettemin.

Bereik

Wat enthousiast internettende politici en hun adviseurs zich vaak niet genoeg realiseren is dat het publiek op Twitter en Facebook relatief klein is, en bovendien een zeer speciaal profiel heeft. Slechts een deel van de Nederlandse bevolking is actief op sociale media en een nog veel kleiner deel is ook geïnteresseerd in politiek en volgt meer dan een enkele politicus.

De groep die ook actief twittert over politiek is niet meer dan een paar procent van de Nederlandse bevolking. Onderzoek van Tom Bakker laat zien dat dit de politieke junkies zijn: hoog opgeleid met veel politieke kennis en waarschijnlijk vaak met al zeer sterke politieke voorkeuren. Misschien een groep waar je nog eens een voorkeursstemmetje kunt lospeuteren, maar waarmee je zeker geen electorale landverschuivingen mee kunt bewerkstelligen.

Mobilisatie en traditionele media

De directe effecten van sociale media zijn dus beperkt. Indirect kan het wel wat uitmaken. In de succesvolle verkiezingscampagne van Obama werden sociale media toch vooral gebruikt om sympathisanten aan te sporen om meer traditionele vormen van campagne voeren. Die mogelijkheden zijn er in Nederland zeker ook: de (potentieel) politiek actieven zijn in opvallend grote mate op Twitter en Facebook te bereiken.

Daarnaast begeven ook journalisten zich veelvuldig op met name Twitter. Het is voor hen een ideale bron van informatie en plek om compacte quotes van maximaal 140 tekens te ‘scoren’. Dit geldt zeker voor de veelvoorkomende situatie waarin politieke opponenten via Twitter hun debat (verder)voeren. Traditionele media als krant en televisiejournaal gebruiken dan ook steeds vaker – impliciet of expliciet – Twitter als bron van informatie.

Sommige politici spelen daar slim op in, met Geert Wilders, die altijd wel aandacht voor zijn Tweets weet te genereren, als meest sprekende voorbeeld. Het is belangrijk daarbij te bedenken dat ‘traditionele’ selectiemechanismen hierbij grotendeels leidend zijn: een tweederangs politicus kan nog zoveel en spitsvondig twitteren, de journalist zal toch altijd eerste op zoek gaan naar de meer invloedrijke collega.

Nieuwe media mogen dan een grote impact hebben op het dagelijks werk van politici en van hen een nieuwe set vaardigheden vragen, voor grote machtsverschuivingen zorgen zij niet.

Rens Vliegenthart is hoogleraar Communicatiewetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Maandag verzorgt hij op de Staat van Nederland een workshop over nieuwe media en politiek.

Al 8 reacties — discussieer mee!