Het NOS Journaal en RTL Nieuws hebben in Nederland de reputatie om neutraal en objectief verslag te doen over wat er in de politiek gebeurd. Maar is dat wel echt zo? Onderzoek van Birte Schohaus laat zien dat niet zozeer een nieuwsgebeurtenis, maar de interpretatie van de verslaggever het onderwerp van het nieuws is.

Ondanks de opkomst van nieuwsmedia op internet, geldt televisie nog steeds als één van de belangrijkste nieuwsbronnen voor het brede publiek, vooral als het gaat om politiek nieuws. Zodra er iets gebeurt op het Binnenhof, staan de reporters klaar om politici het vuur aan de schenen te leggen, informatie te vergaren en de nieuwste ontwikkelingen te verslaan.

Dezelfde dag wordt de kijker in een nieuwsuitzending op de hoogte gebracht, niet alleen van wat er is gebeurd, maar ook van hoe verschillende politici hierover denken en wat dit voor gevolgen heeft voor de burger/kijker. Snelle en directe berichtgeving zou je kunnen denken. Programma’s als het NOS Journaal en RTL Nieuws hebben dan ook de reputatie neutraal en genuanceerd nieuws te brengen. Als je wilt weten wat er is gebeurd, moet je om half acht of acht uur voor de buis gaan zitten. Maar is deze reputatie wel terecht?

Interpretatie wordt nieuws

Een onderzoek dat ik deed naar de manier waarop RTL Nieuws en NOS Journaal verslag deden van de lokale verkiezingen in 2010 zet hier op zijn minst vraagtekens bij. Dit onderzoek toont aan dat de berichtgeving over politiek vooral draait om de interpretatie van de journalist. Niet een nieuwsgebeurtenis, maar de interpretatie van de verslaggever lijkt het onderwerp van het nieuws te zijn.

Dit gebeurt volgens een vast stramien: de presentator kondigt aan wat die dag politiek nieuws is in (meestal) Den Haag, gevolgd door een reportage of compilatie van beelden over dit onderwerp. Hierin komen vaak politici aan het woord, maar de interactie tussen journalist en politicus is bijna altijd in het montagehok gesneuveld. Wat blijft is een korte quote die naadloos in het verhaal van de reporter schijnt te passen.

Vaak worden ook beelden uit Kamerdebatten gebruikt, waaruit de verslaggever precies de uitspraken knipt die bij zijn verhaal passen. Deze fragmenten worden door een voice-over aan elkaar gepraat, de sturende kracht in het verhaal die het item tot een kloppend geheel maakt. Knap staaltje journalistiek? Of gewoon goed knip- en plakwerk?

Meestal wordt het geheel afgerond met een bijdrage van de politiek verslaggever of commentator ter plekke. Deze bevestigt het verhaal en biedt extra achtergrondinformatie, duiding en interpretatie. Hij is immers de deskundige die de hele dag in Den Haag rondloopt en van alles in de wandelgangen oppikt. Wie anders zou beter kunnen uitleggen hoe het nou precies zit?

Geselecteerde quotes bevestigen verhaal

Het probleem is dat in deze bijdragen feitelijke informatie, interpretatie en meningen dwars door elkaar heen lopen. Er is geen bewijs voor uitspraken, behalve de uit de context gehaalde ‘soundbites’ van de politici. De kijker moet erop vertrouwen dat de interpretatie van de journalist de juiste is. Doordat in de montage van de reportages de toon al is gezet en alle onderdelen precies op elkaar aansluiten is het voor de gemiddelde kijker moeilijk om vraagtekens te zetten bij de gepresenteerde interpretatie.

Een paar voorbeelden: Vlak na de val van het kabinet brengt het NOS Journaal een item over de gevolgen van deze gebeurtenis. De verslaggever vertelt in zijn voice-over: “Geen van de partijen is bereid tot lijmpogingen.” Waarop Wouter Bos antwoordt: “Nee, dat zou niet geloofwaardig zijn.” Deze quote sluit precies aan bij de voorgaande voice-over, of het echter het antwoord is op de inleidende zin, is moeilijk te achterhalen.

Ook RTL Nieuws maakt gebruik van deze techniek. In een item over de aanstaande verkiezingscampagne introduceert de verslaggever een quote van Balkenende met de woorden: “Hij geeft ook de PvdA een sneer.” Waarop Balkenende zegt: “Daarom is het te betreuren dat de PvdA het besluit heeft genomen om uit de regering te stappen. Juist in een tijd waarin je een regering nodig hebt die stappen zet, dan moet je niet weglopen.” Dit klinkt inderdaad als een sneer. Maar waarom hij het nou te betreuren vindt, blijft in het midden. De quote wordt hier alleen gebruikt om het gekozen conflictframe te bevestigen.

Interpreterend karakter verbloemd

Maar is dit erg? Ja en nee. Tegenwoordig wordt van een journalist verwacht dat hij het nieuws in een paar zinnen kan samenvatten, duiden en er het liefst ook meteen bij kan vertellen wat dit voor de kijker betekent. Wie dit goed doet, kan bereiken dat de kijker het nieuws niet alleen begrijpt, maar zich er ook bij betrokken voelt.

Bovendien zijn politici steeds beter voorgelicht om alleen standaardantwoorden te geven die het moeilijk maken om tot de achterliggende belangen en redenen door te dringen. Weinig tijd voor uitgebreide vragen aan zowel de kant van de journalisten als van de politici speelt zeker ook een rol. En zelfs de kijker wil graag in zo kort mogelijke tijd geïnformeerd worden.

Het nadeel van deze manier van berichtgeving is echter dat door de toon en aard van de montage de suggestie wordt gewekt dat het om neutrale berichtgeving van feiten gaat. De politici worden immers ondervraagd en aan het woord gelaten. Dat hun quotes geheel instrumenteel worden gebruikt, als bevestiging van het betoog van de journalist, wordt door goede en snelle montage en op elkaar aansluitende voice-over en commentaar verdoezeld.

Op zijn minst kan gezien deze resultaten de vraag worden gesteld of het televisienieuws (nog) wel een neutrale bron van informatie is of niet veel meer een hapklare interpretatie van het nieuws.

Publicatie van het onderzoek

Dit onderzoek is gepubliceerd in een speciale editie over journalisten en bronnen van het wetenschappelijke tijdschrift Journalism Practice. Het onderzoeksartikel The perfect cut: The use of quotes in interpretation strategies on Dutch television news bevat meer voorbeelden en een uitgebreide analyse. 

De eerste 50 exemplaren zijn hier gratis te downloaden. Wie te laat is kan mailen naar de auteur (b.schohaus@rug.nl).

Al 3 reacties — discussieer mee!