Met het vandaag gelanceerde Publeaks willen nieuwsmedia klokkenluiders de mogelijkheid bieden om anoniem documenten te uploaden zodat redacties er onderzoek naar kunnen doen. Hans Laroes juicht de samenwerking tussen media toe, maar heeft ook enkele bedenkingen.

Het is mooi dat de journalistiek experimenteert en samenwerkt. PubLeaks, net gelanceerd, is er een goed voorbeeld van. Ik heb een paar kanttekeningen bij dit initiatief. Die komen zo, maar ik wil vooral niet zo’n gemakkelijke afzeiker zijn die de anderen voortdurend de maat neemt, zoals buiten, maar ook binnen de journalistiek te vaak het geval is en die cynisme drinkt en azijn piest.

Noodzaak om bronnen te beschermen

Het is hoog tijd dat de journalistiek zich bewust wordt van de noodzaak om bronnen veel beter te beschermen dan ze deed. Het klinkt paranoia maar de afgelopen maanden hebben het tegendeel bewezen: de staat, of het nu die van ons is of van bevriende en vijandelijke landen, is overal waar ze wil zijn. In mijn mailbox en contactenlijst, op de bureaus van AP in Washington, overal. De staat is verworden tot een Staat van Wantrouwen.

Journalisten en hun helpers worden als tegenstanders gezien; journalistiek wordt, als het er op aankomt, op dezelfde lijn gezet als terrorisme. Zie Greenwald, Miranda, Guardian, Heathrow. Het zijn geen incidenten, het zijn de uit de mist opdoemende contouren van de nieuwe digitale tijd, die er al wat langer is dan de meeste journalisten zich realiseerden.

Goed dus dat er een veilige digitale omgeving is. Maar laat hem voordurend hacken door Brenno de Winter cum suis en laat Anonymus los, om de achterdeurtjes en de kieren op te sporen. Denk vooral niet dat wat vandaag veilig is, dat morgen ook is.

Mijn angsten

Mooi dat er wordt samengewerkt, over de grenzen van commercie en publiek heen. In het belang van de (verborgen) verhalen immers. Maar ik heb een paar angsten.

Angst 1: De gekkies komen

Mijn eerste angst: alle gekkies gaan los en sturen PubLeaks alle definitieve bewijzen van de landing van aliens op de Dam, de werkelijke doelen van de Bilderberg-conferentie, de ellenlange eenzijdige correspondentie met het Staatshoofd, het complot rondom de TwinTowers, etc. Dat gaat aandacht vreten.

Angst 2: De echte klokkenluider wil geen Publeaks

Mijn tweede angst, en die is belangrijker omdat hij de kern van PubLeaks raakt: is een echte klokkenluider wel bereid deze route te kiezen? Een klokkenluider is per definitie – of beter: vaak – een eenling, die weinig vertrouwen koestert in de instituties en instanties. Klokkenluiders hebben ook niet per definitie vertrouwen in ‘de’ journalistiek, of ‘de’ journalistieke organisatie, krant of omroep.

Ze nemen vaak de tijd om op zoek te gaan naar die ene journalist die ze kunnen vertrouwen, nemen de tijd om aan elkaar te wennen en om onderlinge afspraken te maken. Ik vrees dat deze klokkenluiders, degenen die in mijn ogen de echt waardevolle informatie bezitten, juist niet via PubLeaks zullen willen werken.

PubLeaks blijft anoniem en risicovol. Want ondanks de beloften en uitgangspunten, welke klokkenluider vertrouwt een site die de toegangspoort vormt tot zoveel verschillende nieuwsorganisaties? Het vertrouwen dat de deelnemende journalistieke organisaties hebben, en de afspraken die zij hebben gemaakt, druppelen niet automatisch door naar de klokkenluider-in-spe. ‘Je kunt wel media aanvinken, maar je weet maar nooit wat er daarna gebeurt…’

De manier waarop Snowden heeft geopereerd toont een andere werkelijkheid. Hij zocht een tussenpersoon die hij vertrouwde en die hem uiteindelijk bij Glenn Greenwald bracht; niet meteen bij de Guardian. Hij maakte zijn eigen afspraken over versleuteling en contacten. Nu is Snowden wel het grote leaks-verhaal van deze tijd en bijna alle andere leaks zullen kleiner zijn, maar de angst voor ontdekking en de zorgen rondom geheimhouding zullen voor iedere klokkenluider vergelijkbaar groot zijn. Ik denk dat Snowden geen PubLeaks-achtige omgeving zou hebben aangedurfd. PubLeaks oogt massief en massaal. Ik hoop dat dat niet afschrikt.

Angst 3: Samenwerking tussen redacties

Samenwerking is mooi. Je kunt aanvinken dat je Nieuwsuur en de NOS wilt laten samenwerken. Dat komt wel goed. Maar wat als de leaker zijn informatie aan Volkskrant en NRC samen geeft? Of aan Nieuwsuur en RTL? Of aan zes partijen tegelijk? Wie bepaalt dan de wijze van samenwerking, de wijze van publicatie, de eigen journalistieke autonomie?

Samenwerking had ook kunnen bestaan uit het samen ontwikkelen van software en van een beveiligde werkwijze, aan te bieden via de eigen site van iedere journalistieke organisatie individueel. De Zweedse radio deed dat een jaar of twee geleden, juist in z’n eentje. Niet omdat ze daar niet geloofden in de integriteit van hun journalistieke collega’s van andere organisaties. Maar omdat ze wisten dat zij de organisatie waren die het meest werden vertrouwd.

Samenwerkingsvormen zouden dat vertrouwen juist minder sterk maken. Ik denk dat dit een van de redenen is waarom ‘Argos’, met een grote reputatie als het gaat om onthullingen en het omgaan met ‘leakers’ niet meedoet.

Het argument dat PubLeaks wetsovertreding faciliteert lijkt me geen hout te snijden. Als er uiteindelijk verhalen worden gemaakt (ik neem aan dat flink wat lekken zullen afvallen) dan zijn ze normaal gesproken gecheckt en ge-dubbelcheckt en op relevantie beoordeeld. En dan nog zijn er Raad voor de Journalistiek en rechter, na afloop, om afweging en rechtmatigheid te beoordelen.

Duizend verhalen

Maar nogmaals, ik hoop dat PubLeaks werkt. Dat het bewustzijn van de journalistiek over hoe om te gaan met bronnen in deze digitale tijd flink toeneemt en geprofessionaliseerd wordt. Misschien is PubLeaks een tussenfase, op weg naar een andere manier van werken. Misschien bloeien er duizend verhalen die anders verborgen zouden blijven. Dat zou het mooist zijn.

En nu maar hopen dat de vrienden van de NSA en van Plasterk en Opstelten niet een eenvoudige ingang wordt geboden naar een grote hoeveelheid onthullend materiaal en de namen en adressen van de bronnen.

[Lees ook op DNR: Publeaks – wel of niet toe te juichen?]

Al 3 reacties — discussieer mee!