Robert Johnson werd een legendarische bluesgitarist doordat hij zijn ziel aan de duivel verkocht in ruil voor het stemmen van zijn gitaar. Zoiets staat de journalistiek uit pure noodzaak wellicht ook wel te gebeuren, meent Enzio Bakker.

In reactie op mijn vorige opiniestuk hier op De Nieuwe Reporter werd ik door Sebastiaan van Loosbroek van Sleutelstad FM uitgenodigd om in discussie te gaan met Kees Boonman, politiek journalist en docent aan de Universiteit Leiden. Het was een interessante discussie met z’n drieën, maar het interessantste moment kwam na afloop van de uitzending.

Boonman verklaarde dat hij er heilig van overtuigd is dat in de toekomst de meeste media overheidssteun gaan krijgen. Ik was verbaasd dat hij dit zei, aangezien een dergelijke stelling voor de meeste journalisten is als vloeken in de kerk, maar ik was wel blij dat ik eindelijk een medestander had.

Legendarisch bluesgitarist

Robert Johnson stierf al op 27-jarige leeftijd, in 1938, maar wordt toch gezien als één van de grootste bluesartiesten aller tijden en werd in 2003 door Rolling Stone verkozen tot de op vier na beste gitarist ooit. Hij nam maar twee ‘albums’ op en zijn muziek wordt gewaardeerd, maar zijn legendarische status komt vooral voort uit de mythe rondom zijn talent.

Hij zou zijn ziel namelijk verkocht hebben aan de duivel. Het verhaal gaat als volgt: de jonge, niet bijster getalenteerde gitarist Johnson komt ergens aan bij The Crossroad (waar hij later een nummer over schrijft) en ontmoet een grote, donkere figuur die in ruil voor zijn ziel zijn gitaar wel wil stemmen. Hierna is Johnson een waar gitaargenie.

Een pact met de duivel

Dit is ook hoe de journalistiek kijkt naar het krijgen van overheidssteun: oké, je krijgt bakken met geld en daardoor de mogelijkheid om betere journalistieke producties te leveren dan ooit te voren, maar ja, je moet wel je ziel aan de duivel verkopen. Want de taak van de journalistiek als ‘Fourth Estate’ is het in de gaten houden van de overheid, en als de overheid onze portemonnee beheert, kan het invloed uitoefenen op waar jij over schrijft. Een pact met de duivel.

Maar – fervente factcheckers opgelet! – wie zegt dat deze duivel ook wel echt een duivel is? Boonman wees op het feit dat de Publieke Omroep al sinds mensenheugenis drijft op overheidssteun en dat de overheid nog nooit een muiterij heeft ontketend. De Publieke Omroep is prima in staat de overheid te bekritiseren en niet te vervallen tot een propaganda-machine van Rutte.

Standin’ at The Crossroad

Net als Robert Johnson zo’n beetje een eeuwigheid geleden staat de journalistiek ook bijna op een kruispunt. Tenzij de Ridders van de Ronde Tafel met succes terugkeren van hun queeste om de Heilige Graal (het goed werkende verdienmodel waar de journalistiek zo naar smacht) te vinden, zullen de kunstgrepen om geld binnen te harken over niet al te lange tijd op raken. Verdienmodel na toch-niet-zo-veel-verdienmodel faalt jammerlijk en als ook het ‘journalistieke Spotify’ niet van de grond komt (God weet dat we het geprobeerd hebben!) zijn we toch wel behoorlijk fucked.

En dan staan we dus op het kruispunt, met ons slecht gestemde gitaar (lees: niet werkende verdienmodel), waar een grote, donkere gestalte ons zal aanbieden die snaren wel weer even recht te trekken. Maar, oh ja, dan wil hij wel even onze ziel daarvoor terug.

Nogmaals, we hebben deze gestalte nog helemaal niet succesvol kunnen identificeren als duivel. Want tot nu toe is er geen enkel bewijs dat de overheid de journalistiek als poppenkast zou willen gaan gebruiken. Dat klopt, zullen de sceptici zeggen, maar wie zegt dat latere overheden geen kwade plannen zullen hebben?

Red jezelf maar

De gedachte is als volgt: de staat die een medium financiert kan, als dat medium dingen schrijft die die staat niet zo goed uitkomen, de geldkraan dichtdraaien en het medium vernietigen. Dat is een onheilspellend vooruitzicht, iets wat je niet moet willen.

Mijn mening is echter dat, als dit medium goed journalistiek werk levert, het nooit zo ver zal komen. Het medium zal namelijk zelf kunnen voorkomen dat er ooit een zo kwaadaardige boevenbende aan de macht komt die dit soort censuur zou uitvoeren. Door júist extra kritisch te zijn op politici en eventuele dictatoriale trekjes aan het licht te brengen, kan het medium zichzelf redden. Vanuit dit zelfbehoud zal het medium zelfs kritischer en agressiever zijn taak als Vierde Macht uitvoeren, dan zonder overheidssteun.

Stel je voor, je bent een krant die gesubsidieerd wordt door de staat. Je weet dat als een overheid slechte bedoelingen heeft, die de geldkraan dichtdraait en je weg bent. Wat je dus moet voorkomen, uit alle macht, is laten gebeuren dat er ooit mensen met deze slechte bedoelingen aan de macht komen. Niet alleen om burgers te beschermen, maar ook om jezelf te beschermen. Zelfbehoud is een krachtige duwende factor om op te staan tegen machten die kwaad in de zin hebben.

Persvrijheid beschermen

De journalisten van deze krant zullen er dus alles aan doen om mensen die de intentie hebben om de persvrijheid – en daarmee een belangrijke pijler onder de democratie – in te perken, tegen te houden en te ontmaskeren. In een goed functionerende democratie zal de stemmer er vervolgens voor kiezen om deze mensen geen plek in de regering te geven, en zo zal de krant probleemloos blijven bestaan.

Mocht het democratische systeem falen, en iemand die de democratie ondermijnt toch aan de macht komen, dan zou dat evengoed gebeurd zijn als wanneer de krant onafhankelijk was geweest. Je zou zelfs kunnen stellen dat dat dan al eerder was gebeurd, omdat de subsidieafhankelijke krant heeft gevochten voor zijn leven.

Duivel of reddende engel?

Boonman en ook iemand als Bart Brouwers proberen overheidssteun voor journalistiek te bepleiten maar worden direct de mond gesnoerd door welke journalist dan ook, ik ben benieuwd of dat nu ook bij mij gebeurt. Het wordt verondersteld dat journalistiek ‘in handen van de overheid’ onherroepelijk gedoemd is kapotgecensureerd te worden, maar in die redenering wordt voorbij gegaan aan het feit dat de journalistiek zelf eraan bij kan dragen dat dit onheil voorkomen wordt.

De vergelijking met Robert Johnson gaat niet op. Het stemmen van het journalistieke gitaar zal niet per se een pact met de duivel zijn. Die ‘duivel’ kan ook zo maar een reddende engel blijken te zijn. Politici hebben doorgaans een duiveltje op de ene en een engeltje op de andere schouder. De journalistiek kan beïnvloeden naar welk stemmetje de politici luisteren, of als ze meer naar de duivel luisteren, hun dubbele agenda onthullen. De journalistiek kan dus prima overheidssteun krijgen, zo lang het zelf haar taken dan ook goed uitvoert.

Al 6 reacties — discussieer mee!