Door de dalende advertentie-inkomsten zoeken mediaorganisaties andere manieren om geld te verdienen aan bedrijven. Als student van de master Journalistiek en Media aan de Universiteit van Amsterdam schreef Yvonne Roerdink haar masterscriptie over verdienmodellen voor de journalistiek. Uit het onderzoek blijkt dat één derde van de journalistieke platforms inkomsten haalt uit “freelance klussen voor bedrijven” of “het verzamelen van informatie voor bedrijven”. Welke invloed heeft dit op de journalistieke onafhankelijkheid?

Mediaorganisaties lopen advertentieomzet mis, omdat adverteerders vaker kiezen voor magazines die doen aan ‘branded journalism’. Jelle Buizer van FD Mediagroep hoopt de verloren advertentie-inkomsten te compenseren: “We proberen het geld enigszins in dezelfde kringen vast te houden door een meerderheidsaandeel te nemen in een bedrijf dat magazines maakt die vergelijkbaar zijn met de Allerhande van de Albert Heijn.”

FD Mediagroep zorgt in dit geval voor een duidelijke scheiding tussen commercie en journalistiek door dit bedrijf gescheiden te houden van de redactie van het Financieel Dagblad. Deze scheiding is minder duidelijk wanneer er onderzoek wordt gedaan in opdracht van bedrijven.

Onderzoek doen voor bedrijven

Erik Smit, medeoprichter van Follow the Money, vertelt dat zij een tijd hebben geëxperimenteerd met het doen van onderzoek voor bedrijven: “Er waren teveel complicaties. Constant doemden er ‘what if…’-vragen op: Wat als je er gaandeweg achterkomt dat er iets met de klant aan de hand is? Hoe ga je daarmee om? Er zijn allerlei situaties te bedenken waarbij je vindt dat dit de openbaarheid verdient. En dan moet je jezelf limiteren, dat is verre van ideaal.” Volgens Smit kan deze vorm van journalistiek wel, maar dan moet je een onderzoeksorganisatie worden. Smit: “En dan is de vraag hoe onafhankelijk je bent.”

Follow the Money doet nu geen onderzoek meer in opdracht van bedrijven. Wel halen zij een deel van hun inkomsten uit commerciële activiteiten, bijvoorbeeld door het maken van jaarverslagen voor bedrijven en het maken van commerciële bijlagen voor tijdschriften. In hoeverre komt de journalistieke onafhankelijkheid daarbij in gevaar? Smit: “Soms is het lastig als blijkt dat er dingen niet kloppen. Hoe ga je daarmee om? Want, tja, het is een klant. Of je hoort iets in het veld en je hebt begrepen dat jouw opdrachtgever een vervelende boef is die hen onder druk zet. Wat doe je dan? Dat hebben we nog niet gehad, maar deze dilemma’s kunnen ontstaan.”

Data voor bedrijven

Marianne Zwagerman, media-innovatie specialist, staat negatief tegenover de samenwerking tussen journalisten en bedrijven. Toch ziet zij in dit model ook mogelijkheden: “Ik zie wel kansen in het koppelen van verschillende journalistieke content aan databases. Denk eens aan al die informatie die Quote heeft of aan alle informatie die ligt op de redacties bij De Telegraaf. Daar kan voor bedrijven hele interessante informatie uitgehaald worden.”

Zapaday doet dit in zekere mate. Zapaday selecteert, ordent en filtert grote hoeveelheden data voor bedrijven. Stefan Hoevenaar, oprichter van Zapaday, vertelt: “Deze data hebben betrekking tot evenementen die plaatsvinden in de toekomst. Het doel hiervan is op maat gemaakte agenda’s voor bedrijven aanbieden.”

Zapaday geeft bedrijven ook de mogelijkheid om hun eigen evenement op de agenda te zetten. Door een kritische selectie te maken van de evenementen, hoopt Zapaday geen verlengstuk te worden van PR-bureaus. Bedrijven hebben weliswaar invloed op de inhoud van de agenda van Zapaday, maar vervolgens is het aan de journalist – die de agenda gebruikt – om evenementen wel of niet over te nemen.

Commercieel interessante niches

De keuze voor een bepaalde niche kan ook commercieel gedreven zijn. Sommige niches – zoals voedsel, sport of technische innovaties –  zijn voor bedrijven erg interessant om voor te adverteren. Wanneer media voornamelijk onderwerpen kiezen die aansluiten op de wensen van de adverteerder of opdrachtgever, heeft dit gevolgen voor de diversiteit aan onderwerpen.

Alexander Pleijter, hoofdredacteur van De Nieuwe Reporter en lector Journalistiek en Innovatie aan de Fontys Hogeschool in Tilburg: “Als jij een website wilt bijhouden over verborgen armoede in Amsterdam, dan zal je weinig adverteerders kunnen vinden, terwijl het maatschappelijk gezien een relevant onderwerp is. Dit kan betekenen dat er in de toekomst meer verhalen worden gemaakt over onderwerpen waar producten aan gekoppeld kunnen worden en minder over maatschappelijk relevante onderwerpen. Dat is problematisch en ik weet niet of dat op de lange termijn op te lossen is.”

Onafhankelijkheid

Volgens mediadeskundige Piet Bakker moet je als journalist in deze tijd wel voor commerciële bedrijven werken om geld te verdienen. Maar journalisten bevinden zich altijd op glad ijs wanneer zij commerciële activiteiten uitvoeren naast hun journalistieke baan. Bakker: “Journalisten zijn nooit onafhankelijk geweest. Als je fatsoenlijk bent schrijf je overal een disclaimer bij: ‘Ik werk voor …’, zelfs als je vrouw daar werkt. Als je voor de Rabobank werkt, kun je niet meer over de Rabobank schrijven.”

Zelf schrijft Bakker voor de lokale nieuwswebsite Dichtbij.nl en schrijft ook over dit platform: “Ik ben hier transparant over; ik geef aan dat ik voor Dichtbij schrijf. Als ik het niet doe, doet iemand anders het wel. Toch zou ik niet graag met mijn gesponsorde Dichtbij.nl-fietsshirt op Twitter willen komen.”

Onafhankelijke journalistiek onder druk

Afgaande op de toenemende samenwerking met bedrijven, is er een risico dat de onafhankelijke journalistiek onder druk komt te staan. Zowel mediadeskundigen als eigenaren van journalistieke platforms zien voornamelijk gevaar in de vervagende grens tussen commercie en journalistiek. Het zou goed zijn wanneer journalistieke platforms die samenwerken met bedrijven een gedragscode opstellen waarin de redactionele autonomie verankerd wordt. Op deze manier kunnen mogelijke belangenverstrengeling tussen redactionele en commerciële belangen worden voorkomen.

Hoewel uit mijn onderzoek blijkt dat één op de drie journalistieke platforms samenwerkt met bedrijven, is deze samenwerking een groot taboe. Ik denk dat het voor de kwaliteit van de journalistiek beter is om de samenwerking met bedrijven uit de taboe-sfeer te halen en om er transparant over te zijn, zodat we er voor zorgen dat de journalistieke onafhankelijkheid gewaarborgd blijft. Tenslotte halen al veel platforms hier inkomsten uit en zullen dit er volgens onderzoekers steeds meer worden.

Samenwerking met bedrijven biedt nieuwe inzichten

Sinds kort experimenten wij met het Journalistieke OnderzoeksBureau (JOB) met de samenwerking met organisaties, zoals onderwijsinstellingen, overheden en adviesorganen. Wij merken dat zo’n samenwerking nieuwe inzichten, expertise en financiële ruimte kan bieden. Doordat organisaties over een bepaald onderwerp heel veel kennis, contacten en informatie in huis hebben, kan dit nieuwe inzichten bieden op het onderzoek.

Bovendien geeft zo’n samenwerking financiële ruimte om als journalist een onderwerp tot op de bodem uit te zoeken. Wij doen geen onderzoek naar de organisaties zelf maar naar de maatschappelijke issues waar organisaties mee te maken hebben. Op dit moment werken wij aan een grootschalig onderzoek naar jeugdwerkloosheid. De eerste resultaten verschenen vorige maand op NU.nl.

Hulp van bedrijven

De organisaties helpen ons bij het leveren van informatie en expertise, bij het verspreiden van enquêtes binnen hun eigen achterban en (in de volgende fase) met een financiële bijdrage. In ruil voor deze bijdrage ontvangen zij de resultaten van ons onderzoek die zij kunnen gebruiken voor intern en/of extern gebruik.

Wij maken van tevoren duidelijke afspraken met de organisaties dat alle journalistiek relevante informatie die wij verzamelen tijdens ons onderzoek gepubliceerd worden. Zij hebben geen invloed op de journalistieke inhoud.

Vergelijk het met de Publieke Omroep. De Publieke Omroep krijgt geld van de overheid; daarvoor terug moet de Publieke Omroep een pluriform programma-aanbod leveren. De overheid heeft geen invloed op hoe de Publieke Omroep dit invult. JOB geeft de organisaties de resultaten van het onderzoek terug; maar zij hebben geen invloed op die resultaten.

Uitdaging

Als je mee wil denken hoe wij de journalistieke onafhankelijkheid nog verder kunnen waarborgen, horen wij dat graag. Wij zien het als een uitdaging om – vooral nu traditionele media minder geld hebben – onderzoeksjournalistiek te blijven bedrijven.

Of dit een nieuw verdienmodel kan worden voor journalistiek is nog afwachten, maar afgaande op de resultaten uit mijn scriptie blijkt dat een groot deel van de journalistieke platforms al geld verdienen aan de samenwerking met bedrijven. Als de taboe hierover doorbroken worden, is het voor andere journalistieke platforms makkelijker om transparant te zijn over zulke samenwerkingen.

Al 2 reacties — discussieer mee!