‘Meester’ Pirlo versus ‘beest op noppen’ Diaby. Hoewel koloniale tijden ver achter ons liggen, blijkt uit scriptieonderzoek van Jireël Verhage dat er van het oude koloniale onderscheid tussen de fysieke donkere medemens en de mentaal beter bedeelde blanke nog steeds restanten zijn terug te vinden. Namelijk in de Nederlandse sportverslaggeving. 

Voor mijn onderzoek analyseerde ik de verslaggeving in vier Nederlandse kranten (Telegraaf, Volkskrant, Trouw en Algemeen Dagblad) over het WK voetbal in 2006 en 2010. Van 438 individuele spelers op die WK’s werd bekeken hoe ze in de wedstrijdverslagen beschreven werden.

Fysieke en mentale kwaliteiten van spelers

Van elke speler – blank of donker – werd genoteerd of ze beschreven werden in termen van fysieke aspecten als schotkracht, snelheid, lenigheid en lichaamsbouw, of in termen van mentale aspecten als leiderschapscapaciteiten, overzicht, intelligentie en discipline. Wanneer bijvoorbeeld beschreven werd dat speler X de bal snoeihard binnenschoot, viel dit onder het fysieke aspect schotkracht. Slim binnenschieten werd daarentegen tot de mentale aspecten gerekend.

De resultaten lieten zien dat donkere voetballers significant vaker dan blanke spelers door de journalist worden weergegeven als fysiek sterker, maar mentaal zwakker. Blanke spelers worden significant vaker weergegeven als mentaal sterk. Dat is verrassend te noemen.

Brawn versus brain

Aan donkere spelers worden dus significant vaker dan aan blanke spelers positieve fysieke eigenschappen en negatieve mentale eigenschappen toegeschreven. Oftewel, donkere spelers zijn misschien wel sterk, lenig en snel, maar niet zo slim, tactisch onderlegd of gedisciplineerd.

Bij blanke spelers is dit beeld iets genuanceerder. Hoewel blanke spelers minder positieve fysieke eigenschappen krijgen toegeschreven, wordt deze groep op het gebied van fysieke aspecten niet negatiever in beeld gebracht. Wel is het zo dat blanke spelers meer positieve mentale eigenschappen krijgen toegeschreven.

Dit wordt wel black brawn versus white brains genoemd: het van oorsprong koloniale idee dat Afrikanen zeer geschikt zijn voor fysieke arbeid, maar dat ze het denkwerk beter aan de blanke overheersers kunnen overlaten.

Het beeld blijkt ook in deze verlichte tijden nog steeds te bestaan, zelfs op plekken waar je het niet zo snel verwacht: 1-0 is tenslotte 1-0. Het maakte overigens geen verschil of de donkere spelers in het Nederlands team speelden of ‘buitenlandse’ spelers waren: Nederlandse donkere spelers werden niet vaker als mentaal sterk beschreven dan andere donkere spelers.

Genetische aanleg

Wellicht rijst de vraag of donkere sporters genetisch gezien nou eenmaal fysiek sterker zijn dan blanken. Deze vraag kan met een volmondig ‘nee’ beantwoord worden. Wetenschappelijk bewijs op dit gebied ontbreekt namelijk volkomen, net als overigens voor een onderscheid in mentale capaciteiten.

Uiteraard is het mogelijk dat aangeboren kwaliteiten invloed hebben op bepaalde sportprestaties. Maar uit onderzoek blijkt dat het onmogelijk is om te bewijzen dat huidskleur voor het doen van goede prestaties de hoofdoorzaak is. Dat maakt de conclusies des te opvallender.

Racistische sportjournalisten?

Zijn Nederlandse sportjournalisten daarmee racisten? Nee. Wel zijn ze in overgrote meerderheid zelf blank. En de mens is nu eenmaal geneigd de eigen groep eerder als superieur te beschouwen dan de outgroup. Die ideeën heeft vrijwel elk mens, meestal zonder dat men zich er bewust van is, en zelfs als men denkt dat dit niet zo is. Ook wat dat betreft blijken sportjournalisten dus net mensen.

Toch zou het goed zijn als journalisten zich van deze onbewuste toekenning van eigenschappen aan (etnische) groepen bewust zijn. Zelfs al gaat het in dit geval maar om voetbalverslagen. De sportmedia kunnen een cruciale rol spelen in de beeldvorming over culturele raciale verschillen, zo blijkt uit onderzoek. Voetbal is tenslotte volksvermaak nummer één.

Machtsverhoudingen

Het is dan ook goed mogelijk dat deze stereotype beeldvorming niet beperkt blijft tot voetbal. Om een hoge maatschappelijke positie te verkrijgen worden in westerse samenlevingen mentale en intellectuele vaardigheden over het algemeen hoger gewaardeerd dan fysieke vaardigheden. Raciale stereotypen helpen daarbij om de machtsverhoudingen in stand te houden.

Geconcludeerd kan worden dat blanke Nederlandse sportjournalisten door het gebruik van raciale stereotypen meehelpen de machtsverhoudingen binnen de maatschappij ten faveure van henzelf in stand houden. Dat is jammer, want het aanvechten van maatschappelijke ongelijkheid en onrecht zou in principe een kerntaak moeten zijn van de media.

Hieronder is het volledige onderzoeksverslag te lezen:

Van Zonnekoning tot Goddelijke dikkerd: Een inhoudsanalyse naar het gebruik van raciale stereotyperingen in… by denieuwereporter

Al 5 reacties — discussieer mee!