Het persbericht bevat alleen maar gunstige cijfers. Jij denkt: dat is te mooi om waar te zijn. Wellicht heb je gelijk. Maar hoe ontzenuw je gemanipuleer met getallen? Hoe ontdek je nieuws in een brij van cijfers? Henk van Ess, voorzitter van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten, helpt je op weg met drie tips.

Tip 1: Ontdek wat er mist

Je krijgt een lange lijst met cijfers over ingewikkelde operaties op jonge kinderen met hartproblemen. Het ziekenhuis zegt dat het goed gaat. Bij de eerste aanblik denk jij dat ook. Want in geen enkele categorie scoort het ziekenhuis slecht. Dit lijkt te mooi om waar te zijn. Maar hoe zoek je dat uit?

Probeer te ontdekken welke gegevens ontbreken. Vraag soortgelijke cijfers op van een concurrent of collega – ook al wil je daar helemaal niet over schrijven. Bekijk niet de getallen, maar kijk alléén wat ze bijhouden. Kom los van het persbericht.

Al gauw valt je op dat het andere ziekenhuis ook heel andere operaties doet; allerlei ingrepen die je niet in je eigen persbericht zag staan. Confronteer de leiding daarmee en vraag waarom ze de ingrepen niet hebben opgenomen. Het ziekenhuis beaamt uiteindelijk dat ze de operaties ook doen, maar zó zelden dat ze het niet hebben meegenomen in de cijfers omdat het anders “statistisch vervuilend” zou worden. Dat is een eufemisme voor: we hebben de ingrepen wel gedaan, maar elk afzonderlijk gingen ze steeds mis. Uiteindelijk bleek dat het ziekenhuis bewust de ingrepen had weggemoffeld uit angst voor een schandaal. Dat kwam gelukkig toch naar buiten.

Tip 2: Vraag oude cijfers op

Het bejaardentehuis komt voor het eerst met cijfers naar buiten over het aantal ongelukken. Die zijn ten opzichte van vorig jaar licht gedaald. Jij denkt: leuk voor hen, maar ik vind het geen groot nieuws. En dat is precies wat ze willen: geen aandacht.

Wat was er gebeurd als je eerdere cijfers had opgevraagd? Eerst heb je weerstand te overwinnen bij het bejaardentehuis (“het is de eerste keer dat we dit doen”). Uiteindelijk krijg je de (nooit eerder gepubliceerde) cijfers van de afgelopen tien jaar.

Wat blijkt? Elk jaar steeg het aantal ongelukken in het bejaardentehuis met 20 tot 25%. De directie heeft het echter nooit willen melden en net zo lang gewacht tot openbaarmaking van cijfers totdat ze gunstig waren. Ze kwamen heel bewust pas met een persbericht toen er sprake was van een lichte daling – meestal oninteressant voor journalisten. Missie geslaagd.

Zin in meer “rokende pistolen”? Download dan nu het gelijknamige hoofdstuk uit het Handboek Datajournalistiek.

Tip 3: Bestudeer rekenregels

Vraag je bij elk cijfer altijd af: hoe is het tot stand gekomen? Het werkloosheidspercentage is niet zo precies als het klinkt. Wie stop je in een werkloosheidscijfer? Natuurlijk niet kinderen of mensen die al met pensioen zijn. Maar wie dan wel? Ooit daalde de werkloosheid onverwachts. Bij nader onderzoek bleek dat nogal logisch. De overheid besloot om 50.000 werklozen boven de 57,5 jaar niet meer mee te rekenen.

Zo wordt er voortdurend aan het getal gesleuteld. Het aantal vertragingen bij de NS daalt? Nogal wiedes. Treinen met een te lange vertraging worden domweg uit de dienstregeling genomen. Ze duiken daarom niet meer op in de cijfers.

Probeer altijd bij de maker van de cijfers op te vragen in welk jaar wat is veranderd in de ‘cijferformule’. Bij het CBS zijn dat meestal de heel kleine voetnoten bij een getal, waarvoor je onderaan een tabel moet kijken wat ze betekenen.

Vraag hoe de cijferberekening is gewijzigd en vooral: waarom. Vaak is het botte feit dat de overheid sleutelt aan de berekening van cijfers al nieuws. De toenmalige minister-president Ruud Lubbers zei af te zullen treden als meer dan een miljoen mensen arbeidsongeschikt zouden zijn in Nederland. Voorafgaand aan ingrijpende maatregelen werd de berekening van arbeidsongeschiktheid aangepast, zodat Lubbers niet om deze reden hoefde af te treden.

Voor de Zwitserse televisie bestudeerde ik recent het gegoochel met cijfers (zie deze presentatie) over treinongelukken met dodelijke afloop. Toen het aantal doden maar bleef stijgen, wijzigde de regering de grondslagen van de berekening. Voortaan werden alleen nog maar het aantal doden opgenomen in statistieken bij ongelukken met een schade van 100.000 Zwitserse francs of meer. Het cijfer daalde opeens flink.

Al 2 reacties — discussieer mee!