Legio documentaires stellen erbarmelijke omstandigheden in de wereld aan de kaak. Documentaires die met de beste bedoelingen zijn gemaakt. Maar, zo vraagt Hans Aarsman zich af, is een documentaire de juiste vorm als je met film de wereld wilt verbeteren? Moet een documentaire laten zien wat er onrechtvaardig is in de wereld?

Stel dat Adolf Hitler thuis een buurman had gehad met gevoel voor humor. Hoewel, een buurman: ik zie mijn buren ook niet zo vaak, misschien moeten we de humor wat dichterbij de kleine Adolf situeren. Stel dat Adolf Hitler een vader had gehad met gevoel voor humor. Zo iemand die het een en ander met een kwinkslag kon relativeren. Zou de Tweede Wereldoorlog er zijn gekomen? De Holocaust?

Gezonde portie humor

Kan toch geen toeval zijn dat er zo weinig te giechelen viel bij de nazi’s. Die strakke, gewichtige, zelfingenomen koppen, daar kon geen lachje vanaf. Waren natuurlijk wel andere tijden, het leven was heftiger dan nu, de nasleep van de verloren Eerste Wereldoorlog, veel armoede en moord en doodslag. Maar zelfs in heftige tijden kan een gezonde portie humor een ontwapende uitwerking hebben. Zelfs op nietsontziend fanatisme, en nog vóór het de kop op steekt.

Wat voor soort humor had vader Hitler moeten hebben? De joodse humor van iemand als Jerry Seinfeld is misschien te hoog gegrepen; ik denk dat we het meer moeten zoeken in de richting van Bassie en Adriaan. Weet u trouwens hoe Bassie en Adriaan in Duitsland genoemd worden? Wie durft nog te zeggen dat je met Duitsers niet kunt lachen?

Stel dat we terug in de tijd konden, hoe hadden we ervoor kunnen zorgen, dat er iets te schuddebuiken viel bij de Hitlertjes thuis? Niet als vader Hitler van zichzelf weinig humor had. Humor komt van binnenuit. Hadden ze nu geleefd, dan hadden we de Hitlertjes een televisie kunnen geven. Een abonnement op Comedy Central erbij. Dan hadden ze dagelijks het goede voorbeeld over de vloer gehad. Het lijkt een potsierlijk idee, maar wie weet.

Televisie is plat en dom

Veranderingen ten goede komen wel vaker uit onverwachte hoek. In intellectuele kringen wordt wel eens minzaam neerbuigend gedaan over televisie. Intellectuelen vinden televisie plat en dom. Zeggen dat je geen televisie hebt, gooit daar hoge ogen (zelf heb ik er ook geen een). Maar stel dat televisie niet plat was, niet dom. Stel dat televisie een positief effect zou hebben op de beschaving, hoe zou je dat kunnen aantonen?

In India kon dat, omdat de satellietontvangst er zo slecht en duur was dat pas met de introductie van kabeltelevisie in 2001 grote delen van de rurale bevolking voor het eerst televisie gingen kijken. Het aanleggen van kabel door het hele land nam zoveel jaren in beslag dat het mogelijk was te kijken naar verschillen in sociaal-culturele houdingen tussen gebieden met en zonder televisie.

Waar kabeltelevisie was, bleek het zelfbewustzijn van vrouwen groter te zijn dan waar nog geen kabel was. Verkrachting en moord, zelfs door eigen familie, hangt vrouwen in India al eeuwen boven het hoofd, maar waar televisie kwam, duurde het niet lang of vrouwen gingen meer naar school, werden minder geslagen, de gezinnen werden kleiner, de voorkeur voor zonen daalde. Wat het afgelopen jaar gebeurde, al die demonstraties met woedende vrouwen over een studente die door een busje vol jongens verkracht was en dood op de straat werd achtergelaten, dat is in India nog nooit vertoond.

Televisieseries vol romantiek

Wat voor programma’s zouden het zijn geweest die de omslag in het zelfbewustzijn van Indiase vrouwen teweeg brachten? Er zijn in de loop der jaren honderden documentaires gemaakt over de barre omstandigheden waarin de Indiase bevolking India leeft. Vrouwen, kinderen, jongens, meisjes, zelfs mannen. Maar die documentaires komen daar niet op televisie, en áls ze op televisie komen, dan hoogstens één keer.

Wat onafgebroken op televisie komt en een grote populariteit geniet, zijn televisieseries vol romantiek die de Indiase netwerken in het westen kopen. Daarin zien vrouwen hoe hun geslachtsgenoten in het westen mannen om hun vingers winden. Nou ja, om hun vingers winden, in vergelijking met vrouwen in India dan.

Wie had nou kunnen denken dat televisieseries uit verre landen meer bereiken dan de vele documentaires die erbarmelijke omstandigheden aan de kaak stellen in het land zelf? Ook al zijn die documentaires met de beste bedoelingen gemaakt? Of misschien wel omdát ze met de beste bedoelingen zijn gemaakt.

Goede bedoelingen

Ik heb niets tegen goede bedoelingen. Het is alleen dat je met goede bedoelingen nog nergens bent. Dan begint het pas. Is een documentaire de juiste vorm als je met film de wereld wilt verbeteren? Moet een documentaire laten zien wat er onrechtvaardig is in de wereld? Of moet een documentaire juist iets rechtvaardigs voorschotelen, zodat je vanuit je ellende een ideaal voor ogen hebt?

Medelijden kweken blijkt keer op keer meer op te leveren voor hulporganisaties dan voor direct betrokkenen. Hun leven verandert pas echt, als ze zelf het heft in handen nemen. Wat mensen daarvoor rijp maakt? Westerse televisieseries hebben zeker invloed gehad op de Indiase vrouwenemancipatie.

Maar in het westen zelf, hadden ze daar hetzelfde effect? Stel je voor, dat zou te gek zijn. Dat televisie hier ook de beschaving vooruit kan helpen. Wat zou dan de volgende stap kunnen zijn? De financiële wereld, de banken! Hoe het westen zover te krijgen dat het in opstand komt tegen de wurgende greep van de banken. En dan niet aanklagen, maar laten zien hoe het anders kan. Mag een soap zijn, een sitcom, een documentaire, een serie documentaires, kan niet schelen, als die opstand er maar komt.


Dit artikel is afkomstig uit 609, het blad van het Mediafonds. De nieuwste editie is gewijd aan IDFA.

Wie alle artikelen van de nieuwste editie van het blad wil lezen: een pdf van 609 is te vinden op de website van het Mediafonds.nl.

Nog geen reactie — begin de discussie!