Brazilië is net als Nederland een democratie. Maar er zo’n grote verschillen. Ook wat betreft de journalistiek. De grote mediabedrijven zijn in handen van rijke families die nauwe banden hebben met de politiek. Daarnaast zijn er burgerjournalistieke initiatieven die vanuit een activistisch motief aan journalistiek doen.

In het boek The Elements of Journalism beschrijven Bill Kovach en Tom Rosenstiel de 10 elementen die in de VS en West-Europa gelden als de basiswaarden van de journalistiek. Journalisten willen onder meer neutraal en onafhankelijk zijn, het publiek dienen en de waarheid achterhalen. We beschouwen deze waarden als vanzelfsprekend voor de rol die de journalistiek speelt in de democratie. Bovendien hechten we veel waarde aan persvrijheid.

In een land als Brazilië is dat heel anders. De democratie in Brazilië is nog jong. Nog geen 30 jaar geleden was het land nog een militaire dictatuur. Met de komst van de democratie heeft de pers iets meer vrijheid gekregen. Maar nog altijd is de situatie qua persvrijheid anders dan in Nederland. De grote mediabedrijven zijn in handen van een paar rijke families die nauwe banden hebben met de politiek. Hierdoor zijn kranten of televisiestations niet onafhankelijk.

Luis Mauro, docent op de opleiding journalistiek van de Casper Libero Universiteit in Sao Paulo, stelt dat Braziliaanse journalisten streven naar neutraliteit en onafhankelijkheid, maar “de omstandigheden laten het vaak niet toe om onafhankelijk te zijn. De banden tussen politiek en media zijn te nauw om te kunnen spreken van een vrije pers.”

Protesten

Als tegenwicht aan de grote mediabedrijven ontstaan in Brazilië burgerjournalistieke initiatieven. Zoals afgelopen juni, toen er protesten uitbraken in heel Brazilië. De prijzen van de buskaartjes waren gestegen. Mensen gingen massaal de straat op, omdat ze het oneerlijk vonden dat het openbaar vervoer opeens zoveel duurder werd. Veel mensen zijn afhankelijk van het openbaar vervoer om op hun werk te komen. Maar het bleef niet bij de protesten tegen de prijzen van buskaartjes. Op een gegeven moment gingen mensen tegen steeds meer zaken protesteren. Vooral de corruptie in Brazilië werd op de korrel genomen

Te midden van deze demonstraties moest de pers zich staande zien te houden. De gevestigde media probeerden in de menigte te komen en verslag te doen van wat er allemaal gebeurde. Dit lukte niet goed, volgens Luis Mauro: “Er waren niet genoeg journalisten om alles wat er gebeurde in beeld te brengen.” Op een gegeven moment werden de media ook wat voorzichtiger, nadat er journalisten gewond raakten tijdens de protesten. Soms door betogers, maar ook door de politie.

Midia Ninja

Tijdens deze protesten was er een groep activisten die zelf verslag gingen doen van wat er tijdens de demonstraties gebeurde. Dit waren de Midia Ninja. Ze bestaan al ongeveer drie jaar. Door het hele land zijn er teams in de grote steden die verslag doen van bepaalde evenementen via Facebook, Tumblr en Twitter.

Tijdens de protesten werden ze ineens heel bekend en groeide hun aantal. Via Twitter en Facebook  gaven zij een heel ander beeld van de protesten dan de gevestigde media. Ze waren veel meer deel van de menigte en vertelden het verhaal van de mensen op de straat.

Dit was mogelijk doordat de Midia Ninja werd geholpen door gewone burgers. Niet alleen de Ninja’s waren met hun telefoon aan het vastleggen wat er gebeurde, dat deden veel andere mensen ook. Via de Midia Ninja konden deze burgers hun beelden op het internet zetten om anderen te laten zien wat er gebeurde.

Het voordeel van deze Ninja´s is dat zij geen professionele apparatuur hadden. Gewoon met hun telefoon lieten zij zien wat er gebeurde. Het is veel sneller om te filmen met je telefoon dan met een grote camera. Sowieso ben je zonder grote camera minder snel een schietschijf en loop je dus minder gevaar.

Activisisme en journalistiek

Rafael Vilela is een van de oprichters van de Midia Ninja en vertelt dat zij gaan voor het verhaal achter de grote protesten: “Wij willen laten zien wat er gebeurt. Maar willen ook de mensen laten zien, niet alleen maar de feiten. De traditionele media vertellen alleen wat zij denken dat er gebeurt.” Ze noemen zichzelf ook activisten. Vechten voor het goede en journalistiek is daarbij voor hen een middel.

Als we de journalistieke basiswaarden uit Elements of Journalism leggen op de Ninja’s, dan springt in één waarde in het oog die zij belangrijk vinden. Dat is namelijk het feit dat zij een stem willen geven aan degenen zonder stem. Ofwel: de gewone mensen laten zien. In het boek wordt het verwoord met: ‘Giving voice to the voiceless’.

Dit komt ook terug in de berichtgeving van de Midia Ninja’s over andere onderwerpen. Rafael Vilela geeft hiervan een voorbeeld: “In juli bracht de nieuwe paus een bezoek aan Brazilië. Wij hebben dit evenement in beeld gebracht. Alleen hadden we maar één foto van de paus. Voor de rest waren het allemaal beelden van dingen die er omheen gebeurden, zoals de menigte mensen die een glimp wilden opvangen van de paus. Ook protesterende mensen. De gevestigde media doen dit op een hele andere manier. Zij proberen hoor en wederhoor toe te passen, en willen bij een evenement als het bezoek van de paus niets anders in beeld dan de paus. Zij willen een algemene indruk geven, terwijl de Midia Ninja veel meer de mensen wil laten spreken.”

Activisme en journalistiek?

Hoe kunnen activisme en journalistiek in Brazilië zo dicht bij elkaar liggen? In het boek van Kovach en Rosenstiel gaat ook een hoofdstuk over onafhankelijkheid en objectiviteit. In een onafhankelijke positie verslaan journalisten wat ze zien en horen. Dus maak je in principe geen deel uit van de activisten. In Brazilië doen ze daar niet zo moeilijk over.

Luis Mauro benadrukt dat de omstandigheden in Nederland en Brazilië enorm verschillen. “De omstandigheden waarin journalisten hier leven is heel anders. Zij zien de armoede in de sloppenwijken en merken de corruptie. In Nederland is dit allemaal anders geregeld.”

Luis Mauro is van mening dat journalistiek essentieel is voor de democratie. “Iedere journalist die zijn best doet, is goed voor de democratie. Dit is niet makkelijk in Brazilië, er zijn allemaal spanningen. Maar een journalist moet streven om het goede te doen.”

Wereldverbeteraars

“Er zijn vaak leerlingen die in het eerste jaar naar mij toe komen”, vertelt Luis Mauro, “en zeggen dat ze de wereld willen verbeteren en helpen de armoede te bestrijden. ” Is dat misschien iets wat wij missen in de Nederlandse journalistiek? De echte wereldverbeteraars die gaan voor de rechten van mensen. De problemen van de samenleving willen oplossen via de journalistiek. Bij de Midia Ninja’s in Brazilië druipt het activisme er duidelijk vanaf. Daar liggen activisme en journalistiek in elkaars verlengde.

Deze productie is gemaakt in het kader van het journalistieke trainingsprogramma van Lokaalmondiaal: Beyond Your World. Beyond Your World wordt financieel mede mogelijk gemaakt door het Ministerie van Buitenlandse Zaken en de Europese Commissie.

Al 2 reacties — discussieer mee!