Amerika heeft The Moth. Nederland heeft Echt Gebeurd. Amateurs en professionals vertellen verhalen aan elkaar die echt gebeurd zijn. ‘Een echt verhaal is krachtiger dan een verzonnen verhaal. Maar we hebben geen factchecking department.’

De Amerikaanse dichter George Dawes Green is zich altijd de zomeravonden blijven herinneren van zijn jeugd in het zuidelijke Georgia; met vrienden zat hij op de veranda en terwijl er motten op het licht van de lantaarn afkwamen vertelden ze elkaar verhalen. Uit die nostalgie kwam in 1997 The Moth voort, een in New York gebaseerde groep die zich wijdt aan de kunst van het verhalen vertellen. Inmiddels organiseren ze door de hele VS razend populaire live-shows, waar amateurs en professionals hun waargebeurde verhalen mogen vertellen. De podcasts worden wereldwijd beluisterd.

The Moth zorgde ervoor, zo schreef de New York Times een paar jaar geleden, dat ‘storytelling’ een florerend genre werd, waarin ook schrijvers, dichters, acteurs en komieken hun ei kwijt kunnen. Gelijksoortige evenementen schoten in alle grote Amerikaanse steden als paddenstoelen uit de grond.

Echt Gebeurd

Sinds 2008 heeft Nederland met Echt Gebeurd een vergelijkbaar podium; in de donkerrode kelder van theatercafé Toomler, onder het Amsterdamse Hilton-hotel, krijgen vertellers elke twee weken de kans om mooie, grappige of bijzondere verhalen te vertellen die ze zelf hebben meegemaakt. Het is een initiatief van cabaretiers Paulien Cornelisse en Micha Wertheim.

Op een nevelige zondagmiddag is het diepe, lage Toomler tot aan de deur gevuld met publiek aan ronde tafeltjes. Het is er warm, over het hele plafond hangen rode lampjes, klassieke nachtclubsfeer, alleen de rook ontbreekt.

De toeschouwers hebben strookjes papier uitgereikt gekregen met daarop een vraag. ‘Ik had ontslag moeten nemen toen… (vul in).’ Het thema van deze editie: werk. Als de antwoorden zijn opgehaald klinkt de piano en begint de show. Paulien Cornelisse leidt op het kleine podium in de hoek de middag in. Ze begint met een disclaimer: niet alle vertellers die we zullen zien hebben podiumervaring, voor sommigen van hen is het eng. Of we lief publiek willen zijn. Dat willen we wel.

De verhalen, niet de show

Het niveau van de vertellers varieert inderdaad erg. Het blijkt nog niet zo makkelijk te zijn de spanning goed te verdelen. Vooral tegen het einde van sommige verhalen voel je in de zaal een soort anticipatie groeien. Het gaat hier volgens de organisatoren dan wel niet om punchlines, zoals bij stand up comedy, maar een sterk einde lijkt een belangrijk element. Niet alle sprekers blinken daarin uit. Maar het publiek is uitermate welwillend, blijft aandachtig luisteren en klapt steeds bewonderend.

Een enkele spreekster – met een zeer persoonlijk verhaal – lijkt haast opgelucht als ze het podium weer af mag. Dat niet iedereen de show steelt hoort erbij. Het publiek komt voor echte verhalen, niet voor show.

‘Je hoort het verhaal zoals de verteller dat zelf wil vertellen,’ zegt Cornelisse over de meerwaarde van deze opzet. ‘Het is een nieuwe ‘theater’-vorm (theater tussen heel veel aanhalingstekens) waar veel mensen in terecht kunnen, dat vind ik er mooi aan. Bij stand-up comedy tref je nauwelijks vrouwen aan. Wij hebben juist veel vrouwelijke vertellers. Of mensen die nog niet goed Nederlands spreken. Of heel oude vertellers: de oudste was 91 en vertelde over zijn ervaringen in Sobibor.’

Geen cabaret

Ook de aard en toon van de verhalen verschillen. Dan weer lijkt een spreker erop uit zijn gehoor aan het lachen te maken, dan weer is er geen ironie te bespeuren. Wertheim en Cornelisse, die de vertellers van tevoren begeleiden, proberen ervoor te zorgen dat het geen cabaret wordt.

Cornelisse: ‘Wat we bijvoorbeeld verbieden is dat vertellers de microfoon uit de standaard halen, want dan kan er zo’n macho stand-up sfeertje ontstaan. We hebben vertellers gehad die te veel grappen maakten, dat werkt niet goed bij Echt Gebeurd. Het publiek voelt dat dat minder echt is. Er zijn natuurlijk verhalen die grappig zijn, maar we vinden het ook heel goed als er ongrappige, mooie of – excusez le mot – ‘heftige’ verhalen verteld worden.’

Eerlijkheid

Tussen de bedrijven door leest Cornelisse de anonieme briefjes voor die opgehaald zijn uit het publiek. ‘Ik had ontslag moeten nemen toen ik het nog leuk had met mijn baas’; ‘Ik had ontslag moeten nemen voordat ik ontslagen werd bij snackbar ’t Haantje’: ‘..toen ik gedwongen werd te roddelen over mijn collega’s.’ Simpel, maar het werkt: er wordt gegniffeld, ge-oóoh’t en -aàah’t en het versterkt de sfeer van collectieve openhartigheid. Zulke eerlijkheid is een belangrijk onderdeel van een goed verhaal.

‘Een verhaal is vaak het beste als iemand het over zichzelf heeft,’ zegt Cornelisse. ‘Verder moet er in het verhaal iets gebeuren waardoor de verteller anders naar zichzelf is gaan kijken. Hij vervult meestal geen heldenrol – nuanceert die in elk geval. Het zijn immers de verschillende kanten die een verhaal interessant maken. James Bond, de held, zou ik een saaie verteller vinden – tenzij hij iets zou vertellen over waarom hij de noodzaak voelt gevaarlijke dingen te doen, of over de grootste blunder die hij ooit maakte bij een vrouw.’

Of het daarentegen allemaal écht gebeurd moet zijn, is weer een ander verhaal. Cornelisse: ‘In Amerika, bij The Moth, zeggen ze zoiets als: “true stories, as perceived by the person who tells them”. Ik denk wel dat een echt verhaal aan kracht wint en dat je het toch merkt als het nep is. Maar we hebben geen factchecking department.’

Bitterballen

Halverwege de avond, daarin onderscheidt Echt gebeurd zich van The Moth, wordt de openhartigheid op de spits gedreven: een speciale gast leest voor uit zijn oude tienerdagboek, zoals bij elke editie. Gezeten aan een bureautje reciteert hij passages die in detail zijn ontkiemende seksualiteit beschrijven; te aandoenlijk om gênant te zijn. Het publiek is volkomen geamuseerd.

De beste vertellers lijken voor het einde bewaard te zijn. Als een van de laatsten krijgt onderzoeksjournalist Linda Polman de microfoon en vertelt een strak, geestig en goed getimed verhaal over hoe ze eens een ijskoude winter doorbracht in een slecht verwarmd caravannetje, schrijvend, genietend van de eenzaamheid, maar langzaamdoordraaiend door zuurstofgebrek omdat de luchtgaten van de caravan dichtvroren.

Journalisten zijn verhalenvertellers

Polman is een vaker geziene gast bij Echt Gebeurd; dat is merkbaar, ze vertelt ervaren. ‘Inderdaad,’ zegt ze desgevraagd, ‘als journalist versta je als het goed is het vak van het verhalen vertellen, weet je hoe je een spanningsboog aanbrengt, dat soort dingen. Maar ik geloof dat ieder mensenleven bomvol zit met goede verhalen en ik heb hier eigenlijk nog nooit een slechte verteller gehoord.’

Zelf vindt ze het vooral leuk om ‘op dat podium te staan in zo’n klein rotzaaltje, in zo’n donkere kelder, zo dicht bij het publiek dat daar bitterballen en nacho’s zit te eten. Je ziet meteen het effect van wat je vertelt. Ik geef veel lezingen en Echt gebeurd leent zich er heel goed voor om veilig het publiek te leren aanvoelen. Het voordeel hier is namelijk dat iedereen je een warm hart toedraagt, je kunt haast niet stuk als je daar staat, iedereen wacht handenwrijvend op je verhaal. Ik zou eigenlijk iedereen aanraden het eens te proberen.’

Anders luisteren

Ook Cornelisse denkt dat er bij Echt Gebeurd anders geluisterd wordt dan op andere plekken. ‘Ik heb het idee dat het publiek aandachtiger is en minder verwachtingen vooraf heeft. We zeggen van tevoren ook altijd dat niet iedereen vertelervaring heeft, dus dat het eng kan zijn. Dat maakt de luisteraars empathischer, denk ik. Er hangt meestal een heel softe sfeer. Maar mensen zijn ook heel erg lachbereid.’

Dat er blijkbaar veel interesse bestaat voor live vertellen – de zaal zit haast altijd vol – heeft volgens Cornelisse onder meer te maken met het zeer goed georganiseerde The Moth. ‘Daardoor is het bij mensen op de radar gekomen. Als ze het niet zo professioneel hadden opgezet was het niet zo groot geworden. Verder denk ik dat mensen in deze tijd, zonder het altijd door te hebben, overvoerd worden met media en meningen. Luisteren naar een verhaal is misschien gewoon waar ze behoefte aan hebben, juist nu je verder zo gebombardeerd wordt door een snelle, gemonteerde werkelijkheid.’

Het sterkste verhaal dat Cornelisse ooit gehoord heeft bij Echt Gebeurd? ‘Moeilijk, de verhalen zijn heel verschillend. Ons redactielid Eva Maria Staal heeft een prachtig verhaal verteld over hoe ze bijna op halflegale wijze een Chinese baby had geadopteerd, recht uit de handen van ouders die Nederland uitgezet zouden worden. We hebben ook eens een verhaal gehad van iemand die in een Amerikaanse cel per ongeluk terecht kwam bij een gevaarlijke gek die al jaren geïsoleerd zat. Maar ik kan ook genieten van lichtere verhalen: een man die groepsleider was op een busreis naar Praag, of de jongen die zonder rijbewijs op de lijst kwam voor Mokum Mobiel.’

Tussen de Regels – Verhalen achter  de verhalen
In het kader van de lancering van Woord.nl (zie eerder artikel op DNR) vindt een speciale aflevering  plaats van Echt Gebeurd op zondag 9  maart om 16.00 in Toomler, Amsterdam,  getiteld  Tussen de Regels – Verhalen achter  de verhalen. Reserveren en aanmelden kan via echtgebeurd.net.


Dit artikel is afkomstig uit 609, het blad van het Mediafonds. De nieuwste editie is gewijd aan radio.

Wie alle artikelen van de nieuwste editie van het blad wil lezen: een pdf van 609 is te vinden op de website van het Mediafonds.nl.

Nog geen reactie — begin de discussie!