Er staan grote veranderingen op stapel voor radiomakers. Het uitzendschema begint langzaamaan uit te sterven. Nog altijd luistert de overgrote meerderheid van de luisteraars live, maar on-demand content heeft onmiskenbaar vaste voet aan de grond gekregen. Dat heeft nogal wat consequenties voor radiomakers.

Technologie heeft de neiging de dingen grondig op zijn kop te zetten. Bij ‘een boodschap doen’ denken we niet meer automatisch aan een snelle wandeling naar de winkelstraat: de komst van internet shopping maakt dat het veel handiger is om je web browser te openen of je mobiele telefoon, en je boodschap online te doen. Bestaande winkels moeten hun aanbod dus veranderen of, helaas, de deuren sluiten.

Veranderingen door technologie

Vroeger was een grote platenverzameling een gewaardeerd bezit. Nu heb je voor tien euro per maand toegang tot zo ongeveer elk stuk muziek dat je kunt bedenken. Muziekverzamelaars zijn nu muziekcuratoren, uitgevers van playlists. Ze helpen anderen bij het ontdekken van nieuwe songs en nieuwe artiesten. Platenzaken worden zeldzaam en raken steeds verder gespecialiseerd.

Voorheen vereiste goede fotografie allerlei specialistische apparatuur, veel oefening, en daarna veel tijd, in spanning én chemicaliën. Digitale fotografie en beeldbewerking brachten verandering in de workflow van de fotograaf. Het digitaal verzenden van die foto’s verandert hun waarde. De aanhouding van Justin Bieber ging vergezeld van smartphonekiekjes en -filmpjes, die direct over de hele wereld werden verspreid.

Iedereen broadcaster

Zo verandert technologie ook de omroep, de zenders en het zenden zelf. Het internet maakt van ons allemaal een broadcaster, en nogal wat van ons verdienen nog geld ook met onze content. Zo’n YouTube-videootje als ‘Charlie bit my finger again!’ is al bijna 700 miljoen keer gezien en zou de maker meer dan 185.000 euro hebben opgeleverd.

Wie de clip ziet weet dat het geheim niet zit in de ambachtelijke productie op hoog technisch niveau. Het geheim zit ‘m in de inhoud, die op een menselijk niveau aanspreekt en, meer dan ooit, in het aanmoedigen van mensen om die inhoud tot zich te nemen.

Het oude model van radio omvatte de functies van bibliothecaris, poortwachter en zender tegelijk. Radiostations bepaalden wat er uitgezonden zou worden, wie dat zou uitzenden en wanneer, en vaak beheerden ze ook nog de zendapparatuur zelf. Technologie heeft radio echter volkomen op zijn kop gezet.

Ondergang van het uitzendschema

Het uitzendschema begint langzaamaan uit te sterven. Nog altijd luistert de overgrote meerderheid van de luisteraars live, maar on-demand content heeft onmiskenbaar vaste voet aan de grond gekregen. De producers van Radiolab, een programma gemaakt door WNYC voor de Amerikaanse publieke radio, zeggen dat de meerderheid van hun 1,8 miljoen luisteraars het programma hoort via een podcast.

Je kunt je zelfs afvragen of de luisteraars eigenlijk wel weten dat het een radioprogramma ís: Radiolab wordt automatisch gedownload naar hun draagbare media player of hun mobiele telefoon en zij luisteren ernaar wanneer het ze uitkomt.

De BBC maakt via de BBC iPlayer service alle radio-output beschikbaar tot zeven dagen na de uitzending. De omroep bericht dat in november vorig jaar 17 procent van al hun online-luisteraars niet live luisterden, maar die on-demand programmering gebruikten.

De BBC is inmiddels begonnen haar programma’s langer te bewaren. Van In Our Time, een discussieprogramma over onderwerpen variërend van Robin Hood tot pseudotoevalsgetallen, zijn alle uitzendingen op de BBC-website gearchiveerd. Het interviewprogramma Desert Island Discs is ook in zijn geheel gearchiveerd: meer dan 1500 programma’s, van 1942 tot vandaag.

Radio maken voor herhaald luisteren

Podcasts en archiefsites als die van de BBC veranderen de manier waarop radio wordt gemaakt, althans volgens de mensen die radio maken. De programma’s van Radiolab worden gemonteerd en geproduceerd voor herhaald beluisteren. De producenten zeggen dat het weinig zin zou hebben zo veel tijd en moeite te besteden aan de programma’s als ze maar één keer zouden worden uitgezonden – en dan zouden verdwijnen.

Robert Krulwich, een van de twee presentatoren van Radiolab, zei in 2011 tegen de New York Times: ‘Tot tien jaar geleden verdwenen programma’s altijd na de uitzending.’ Een show werd gemaakt, hopelijk door een heleboel mensen gehoord, en ging dan in rook op. Zijn co-presentator Jad Abumrad voegde er aan toe: ‘Waarom zou je daar al die tijd aan besteden?’ Door radiocontent minder vluchtig te maken wordt deze interessanter voor websites die gesproken woord archiveren.

Een nieuwe visie op programmeren

Als je denkt aan een programmaschema dan denk je gewoonlijk aan opeenvolgende programma’s van een uur. Daarin worden echter kleinere items samen geprogrammeerd om tot één uur te komen, en het is dat onderliggende schema, die lijst van losse programma-elementen, die een andere visie op programmeren biedt. Binnen muziekradiozenders verdwijnen zulke schema’s het snelst. In Pandora, een muziekservice in de VS, bijvoorbeeld.

Met een aandeel van 8% in de radiomarkt is het duidelijk dat muziekliefhebbers in opstand komen tegen lineaire, schematisch geprogrammeerde muziekradio. Voor Pandora-luisteraars is de skip-knop een integraal onderdeel van hun muzikale ervaring. Sommigen noemen het luisteren naar traditionele muziekradio zoiets als ‘luisteren naar iemand anders’ iPod’, met het extra nadeel dat je niet snel kan doorspoelen naar het volgende liedje.

Ook voor het gesproken woord heeft dat in de praktijk consequenties. De Infinite Player van National Public Radio is een interessant experiment van de publieke radio-omroep in de VS: neem losse verhalen uit de output van NPR en behandel ze net zo als Pandora zijn muziektracks behandelt. Luisteraars kunnen de verhalen die ze interessant vinden ‘liken’; de player treedt op als zender en kiest automatisch verhalen die passen bij het profiel van de luisteraar. Die worden dan achter elkaar, non-stop afgespeeld – als bij een radiozender.

Dat is mogelijk omdat NPR-nieuwsprogramma’s in microschema’s worden gepresenteerd. Elk afzonderlijk item staat op zichzelf en wordt in het NPR-systeem als apart verhaal opgeslagen, met bijbehorende metadata.

Het gebruik van gesproken-woord-content wordt erdoor getransformeerd. De programmamakers weten nu zeker dat de luisteraars ook het begin van het stuk zullen horen; luisteraars krijgen de garantie dat ze geen content krijgen aangereikt waar ze niet op zitten te wachten. Tenminste: als ze dat zo willen.

‘Verhoofdstukking’ van radio

Ook de BBC experimenteert met ‘chapterisation’ – ‘verhoofdstukking’, zoals ze het daar noemen – al is hun werk vooral beperkt tot het redigeren van programma’s na uitzending. Luisteraars kunnen afzonderlijke interviews uit nieuwsprogramma’s selecteren, of stukken van programma’s overslaan en doorklik ken naar specifieke onderdelen. Oude en nieuwe broadcasters maken daarnaast gebruik van de Britse service Audioboo, om kortere, hapklare brokken van gesproken-woord programmering te maken.

Als er geen vast schema is, dat moet worden gevuld, dan kunnen programma’s net zo lang of kort zijn als de broadcaster wil – ze hoeven niet in een kunstmatige vorm te worden geforceerd. Met gedetailleerde metadata, die de stukken audio vergezelt, is het mogelijk om zeer persoonlijke gesproken-woord-diensten te bouwen, die in staat zijn om traditionele radiostations te vervangen. Op die manier worden archiefwebsites zelf zenders, en niet alleen maar conservatoren, bewakers en bibliothecarissen.

Gesproken woord: de toekomst

De toekomst van radio is volgens sommigen ongewis. De meeste mensen kijken daarbij echter vooral naar muziekradio. Cijfers tonen aan dat het luisteren naar muziekradio wordt bedreigd door diensten als Spotify, Deezer en YouTube, zeker bij de jongere luisteraar.

Muziekradio zal dan ook een belangrijke catharsis doormaken. Bijvoorbeeld: Pure, een producent van radio-ontvangers in Groot Brittannië, voegt een extra ‘feature’ aan muziekradio toe. Luisteraars kunnen – wanneer ze maar willen – een knop indrukken om meer te ontdekken over een song die ze horen. Als de luisteraar dat wil dan kan hij of zij doorgaan en het complete oeuvre van de muzikant ontdekken, via Pure’s eigen abonnementendienst, allemaal op hetzelfde device. De relatie van de luisteraar met de radiozender verandert daardoor ingrijpend; als ze een nieuwe track horen, dan is het nu mogelijk dat ze het station belonen door ervan weg te lopen.

Muziekradiozenders zijn de laatste twintig jaar bezig geweest met een geleidelijke erosie van de verantwoordelijkheden en het belang van de presentator. Muziek is op zichzelf makkelijk te vinden en te programmeren – computeralgoritmes kunnen tegenwoordig (Pandora bewijst het) bij de meeste muziekstations het ‘Hoofd Muziekprogrammering’ volkomen overbodig maken. Muziek is makkelijk. Presentatoren van muziekprogramma’s niet. Die zijn ‘onbetrouwbaar’, praten te veel, ze zitten de muziek als het ware in de weg.

Krachtige radio

De Amerikaanse radioconsultant Valerie Geller maakt in haar boeken en haar trainingen echter duidelijk dat – wat het format ook is – publiek wordt veroverd door krachtige persoonlijkheden en storytelling. Krachtige radio, zegt zij, wordt bereikt door risico, originaliteit en creativiteit. Voor Geller is de ‘gastheer’ – de mens – de belangrijkste factor van de toekomst van de radio.

En dat brengt ons onvermijdelijk terug naar het gesproken woord, in plaats van de muziek. De technologie en de functie- omschrijving zullen veranderen, maar de positie van de radioprogrammamaker als meester verhalenverteller zal nog altijd zeer belangrijk blijven. Het herdefiniëren van radio is cruciaal voor de toekomst van het medium en de komst van een dienst als Woord.nl is dan ook prachtig. Op die manier kunnen veel verhalen worden ontsloten.

Als ze vergezeld gaan van overvloedige data, en als ze in handige formats en tijdsblokken worden gegoten, hebben audioplatforms de kans om radio opnieuw te definiëren en luisteraars én zenders een weg te bieden naar nieuwe, oorbetoverende audio.

Lees ook op DNR het artikel over Woord.nl, het nieuwe Nederlandse platform voor verhalende radio, met historische én nieuwe verhalen. Woord.nl is een initiatief van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO), het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid en het Mediafonds, ontwikkeld en uitgevoerd door de VPRO.


Dit artikel is afkomstig uit 609, het blad van het Mediafonds. De nieuwste editie is gewijd aan radio.

Wie alle artikelen van de nieuwste editie van het blad wil lezen: een pdf van 609 is te vinden op de website van het Mediafonds.nl.

Al 2 reacties — discussieer mee!